Trong đời sống xã hội, đôi khi chúng ta phải đối mặt với những tình huống ngặt nghèo, buộc phải đưa ra những quyết định tức thời để bảo vệ tính mạng, sức khỏe hoặc tài sản. Pháp luật hình sự Việt Nam đã dự liệu những tình huống này thông qua chế định "Tình thế cấp thiết". Tuy nhiên, ranh giới giữa việc cứu giúp và việc gây ra thiệt hại quá mức cần thiết là vô cùng mong manh. Khi hành vi vượt quá ngưỡng cho phép, người thực hiện có thể phải đối mặt với trách nhiệm hình sự, dù mục đích ban đầu là tốt đẹp.

Khái niệm tình thế cấp thiết theo quy định pháp luật

Theo quy định tại Điều 23 Bộ luật Hình sự 2015, tình thế cấp thiết được hiểu như sau:

"1. Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh gây thiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm."

Như vậy, để được coi là tình thế cấp thiết, hành vi phải thỏa mãn hai điều kiện tiên quyết: Một là, nhằm ngăn chặn một thiệt hại đang đe dọa thực tế; Hai là, thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Nếu không thỏa mãn điều kiện về tỷ lệ thiệt hại, hành vi đó sẽ bị coi là vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết.

Thế nào là vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết?

Tại khoản 2 Điều 23 Bộ luật Hình sự 2015 quy định rõ: "Trong trường hợp thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, thì người gây thiệt hại đó phải chịu trách nhiệm hình sự."

Để hướng dẫn thống nhất việc áp dụng quy định này, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP (có hiệu lực trong bối cảnh hiện tại của năm 2025). Theo đó, tại khoản 4 Điều 2 của Nghị quyết này, tình tiết "Phạm tội trong trường hợp vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết" được giải thích là trường hợp người phạm tội vì muốn tránh gây thiệt hại cho quyền và lợi ích hợp pháp nhưng thực tế thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu (thiệt hại thực tế bằng hoặc lớn hơn thiệt hại cần ngăn ngừa).

Phân tích ví dụ thực tiễn từ Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP

Để hiểu rõ hơn, chúng ta hãy xem xét ví dụ điển hình được nêu trong Nghị quyết:

Giả sử một cửa hàng xảy ra hỏa hoạn. Mặc dù đám cháy đã được lực lượng chức năng khống chế, nhưng khói vẫn còn nhiều. Nguyễn Văn A, một nhân viên tại đó, vì lo sợ lửa sẽ lây lan sang khu vực để xe nên đã tự ý phá cửa và tường kiên cố để lấy chiếc xe máy trị giá 20 triệu đồng của mình ra ngoài. Tuy nhiên, hành động phá dỡ này của A đã gây thiệt hại cho cấu trúc tòa nhà lên tới 100 triệu đồng.

Trong tình huống này, thiệt hại mà A gây ra (100 triệu đồng) lớn hơn rất nhiều so với thiệt hại mà A muốn ngăn ngừa (chiếc xe 20 triệu đồng). Do đó, hành vi của A đã vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết. A phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản, nhưng sẽ được áp dụng tình tiết giảm nhẹ.

Trách nhiệm hình sự và tình tiết giảm nhẹ

Mặc dù phải chịu trách nhiệm hình sự, nhưng pháp luật Việt Nam vẫn ghi nhận động cơ mục đích tốt đẹp ban đầu của người thực hiện hành vi. Do đó, tại điểm d khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015, đây được coi là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quan trọng.

Việc áp dụng tình tiết này đòi hỏi cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá khách quan bối cảnh xảy ra sự việc, tâm lý của người phạm tội tại thời điểm đó và sự chênh lệch giữa các giá trị lợi ích được bảo vệ và bị xâm hại. Điều này thể hiện sự công bằng và tính hướng thiện của hệ thống pháp luật hình sự nước ta.

Xem thêm: Thế nào được coi là tình thế cấp thiết?

Hy vọng bài viết đã cung cấp cái nhìn sâu sắc và chi tiết về vấn đề vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết theo các quy định mới nhất năm 2025. Nếu bạn cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của mình, hãy liên hệ với các chuyên gia pháp lý để được hỗ trợ.