Hoạt động nghiên cứu khoa học là một trong những trụ cột quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và vị thế của các cơ sở giáo dục đại học. Nhận thức rõ điều này, Chính phủ đã ban hành Nghị định 125/2026/NĐ-CP quy định chi tiết về hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong các cơ sở giáo dục đại học. Văn bản này, có hiệu lực từ ngày 06/04/2026, mang đến một "làn gió mới" với hàng loạt chính sách ưu đãi, quyền lợi đặc biệt dành cho giảng viên, nhằm khuyến khích và tạo điều kiện tối đa cho họ dấn thân vào con đường nghiên cứu. Vậy, những "đặc quyền" này là gì và làm thế nào để giảng viên có thể tận dụng hiệu quả?

1. Quyền lợi chung dành cho giảng viên nghiên cứu khoa học

Theo khoản 1 Điều 9 Nghị định 125/2026/NĐ-CP, giảng viên tham gia nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được hưởng many quyền lợi thiết thực, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển chuyên môn và đóng góp vào tri thức chung của xã hội.

1.1. Đảm bảo điều kiện nghiên cứu và tiếp cận nguồn tài trợ

Một trong những yếu tố then chốt để hoạt động nghiên cứu thành công là điều kiện vật chất và tài chính. Điểm a khoản 1 Điều 9 Nghị định 125/2026/NĐ-CP quy định giảng viên được bảo đảm cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại và các điều kiện cần thiết khác. Điều này không chỉ dừng lại ở việc cung cấp phòng thí nghiệm, thư viện mà còn bao gồm việc tạo điều kiện để giảng viên tiếp cận các nguồn tài trợ đa dạng, cả trong và ngoài nước. Đây là một bước tiến quan trọng, giúp giảng viên giảm bớt gánh nặng tài chính, tập trung hơn vào chuyên môn và mở rộng quy mô nghiên cứu.

1.2. Giảm định mức giảng dạy: Cơ hội vàng để chuyên tâm nghiên cứu

Gánh nặng giờ giảng thường là rào cản lớn đối với giảng viên muốn dành thời gian cho nghiên cứu. Hiểu được điều này, điểm b khoản 1 Điều 9 Nghị định 125/2026/NĐ-CP cho phép giảng viên nghiên cứu khoa học được giảm định mức giảng dạy. Mức giảm cụ thể sẽ do từng cơ sở giáo dục đại học quy định, nhưng phải gắn liền với cam kết về kết quả và sản phẩm nghiên cứu cụ thể (khoản 8 Điều 9). Điều này khuyến khích giảng viên chủ động xây dựng kế hoạch nghiên cứu, đảm bảo chất lượng đầu ra, đồng thời giúp các trường đại học linh hoạt trong việc phân bổ nguồn lực giảng dạy.

1.3. Phụ cấp, khen thưởng và lợi ích từ kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu khoa học không chỉ mang lại giá trị học thuật mà còn cần được ghi nhận xứng đáng về mặt vật chất. Giảng viên sẽ được hưởng phụ cấp tăng thêm, khen thưởng và các lợi ích tương xứng với kết quả nghiên cứu. Đặc biệt, điểm c khoản 8 Điều 9 và điểm a khoản 2 Điều 10 nhấn mạnh cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng, minh bạch giữa cơ sở giáo dục đại học, giảng viên và người học đối với kết quả nghiên cứu và sản phẩm thương mại hóa. Điều này tạo động lực mạnh mẽ, khuyến khích giảng viên biến ý tưởng thành sản phẩm thực tiễn, mang lại giá trị kinh tế và xã hội.

1.4. Ưu tiên thực hiện nhiệm vụ khoa học gắn với hướng dẫn nghiên cứu sinh

Quyền lợi này không chỉ thúc đẩy nghiên cứu mà còn gắn kết chặt chẽ với công tác đào tạo. Giảng viên được ưu tiên thực hiện các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đặc biệt là những nhiệm vụ có thể tích hợp với việc hướng dẫn nghiên cứu sinh. Đây là cơ hội để giảng viên truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm, đồng thời phát triển thế hệ các nhà khoa học trẻ, tạo ra một chu trình nghiên cứu và đào tạo bền vững. Điểm c khoản 1 Điều 9 cũng quy định trách nhiệm của giảng viên trong việc tích hợp kết quả nghiên cứu vào hoạt động đào tạo, phát triển chương trình chất lượng cao.

2. Quyền lợi đặc biệt cho giáo sư, phó giáo sư

Với vai trò là những chuyên gia đầu ngành, giáo sư và phó giáo sư được hưởng thêm những chính sách ưu đãi đặc biệt, nhằm phát huy tối đa năng lực và kinh nghiệm của họ trong nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khoản 3 Điều 9 Nghị định 125/2026/NĐ-CP đã cụ thể hóa các quyền lợi này.

2.1. Ưu tiên điều kiện làm việc và giao chủ trì nhiệm vụ khoa học chiến lược

Giáo sư, phó giáo sư được ưu tiên bố trí điều kiện làm việc phù hợp với chuyên môn sâu và định hướng nghiên cứu của mình. Hơn thế nữa, họ còn được ưu tiên đặt hàng, giao chủ trì các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đối với nhóm công nghệ chiến lược và những lĩnh vực mà Nhà nước đặc biệt ưu tiên (điểm a khoản 3 Điều 9). Điều này khẳng định vai trò dẫn dắt của đội ngũ này trong việc định hình và phát triển khoa học công nghệ quốc gia.

2.2. Giảm giờ giảng chuẩn hàng năm đáng kể

Để giáo sư, phó giáo sư có thể tập trung tối đa vào nghiên cứu, điểm b khoản 3 Điều 9 quy định giáo sư được giảm đến 60% và phó giáo sư được giảm đến 40% định mức giờ giảng chuẩn hằng năm. Mức giảm này không phải là mặc định mà căn cứ vào kế sách nghiên cứu và cam kết về sản phẩm khoa học được cơ sở giáo dục đại học phê duyệt. Đây là một chính sách linh hoạt, khuyến khích các nhà khoa học hàng đầu tạo ra những công trình có giá trị cao.

2.3. Tạm dừng giảng dạy để hợp tác quốc tế, doanh nghiệp

Một điểm nổi bật khác là giáo sư, phó giáo sư có thể được tạm dừng giảng dạy tối đa 01 năm và vẫn hưởng nguyên lương, phụ cấp. Mục đích của chính sách này là để họ thực hiện các hoạt động hợp tác quốc tế, hợp tác với doanh nghiệp hoặc phát triển mạng lưới nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (điểm c khoản 3 Điều 9). Chính sách này được áp dụng không quá 01 lần trong 05 năm, tạo điều kiện cho các nhà khoa học cấp cao mở rộng tầm ảnh hưởng, học hỏi kinh nghiệm quốc tế và chuyển giao tri thức vào thực tiễn.

3. Hỗ trợ đặc biệt cho giảng viên tiến sĩ dưới 40 tuổi

Nhằm nuôi dưỡng và phát triển đội ngũ khoa học trẻ, khoản 4 Điều 9 Nghị định 125/2026/NĐ-CP quy định giảng viên có trình độ tiến sĩ từ 40 tuổi trở xuống sẽ được cơ sở giáo dục đại học xem xét hỗ trợ kinh phí nghiên cứu trong 03 năm đầu kể từ khi được công nhận học vị tiến sĩ. Mặc dù là "xem xét hỗ trợ" chứ không phải bắt buộc, nhưng đây là một tín hiệu tích cực, khuyến khích các tiến sĩ trẻ mạnh dạn theo đuổi đam mê nghiên cứu, tạo ra những công trình đầu tay có giá trị.

4. Ưu đãi khi tham gia nhóm nghiên cứu tiềm năng và mạnh

Hoạt động nghiên cứu theo nhóm là xu hướng tất yếu để tạo ra những công trình lớn và có tầm ảnh hưởng. Điều 7 Nghị định 125/2026/NĐ-CP quy định rõ các chính sách ưu đãi dành cho giảng viên khi tham gia các nhóm nghiên cứu tiềm năng và nhóm nghiên cứu mạnh.

4.1. Nhóm nghiên cứu tiềm năng: Nền tảng phát triển

Trưởng nhóm nghiên cứu tiềm năng được giảm đến 50% định mức giờ chuẩn giảng dạy hằng năm, trong khi thành viên chủ chốt được giảm đến 20% (khoản 2 Điều 7). Ngoài ra, họ còn được ưu tiên bố trí không gian làm việc, điều kiện nghiên cứu và hỗ trợ kinh phí khởi động. Những ưu đãi này nhằm tạo môi trường thuận lợi để các nhóm tiềm năng phát triển, hướng tới trở thành nhóm nghiên cứu mạnh.

4.2. Nhóm nghiên cứu mạnh: Động lực cho khoa học quốc gia

Các nhóm nghiên cứu mạnh được hưởng many ưu đãi vượt trội từ Nhà nước và cơ sở giáo dục đại học (khoản 3 Điều 7). Cụ thể, họ được ưu tiên đặt hàng các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong các lĩnh vực chiến lược, được tham gia các nhiệm vụ cấp quốc gia, dự án hợp tác quốc tế, và được ưu tiên sử dụng các phòng thí nghiệm trọng điểm. Về định mức giảng dạy, trưởng nhóm nghiên cứu mạnh được giảm đến 80%, và thành viên chủ chốt là giảng viên được giảm đến 50% (điểm c khoản 4 Điều 7). Những chính sách này tạo điều kiện tối đa để các nhóm mạnh phát huy năng lực, đóng góp vào sự phát triển khoa học công nghệ mũi nhọn của đất nước.

5. Quỹ phát triển khoa học và công nghệ: Nguồn lực vững chắc

Để đảm bảo nguồn lực tài chính ổn định cho hoạt động nghiên cứu, Điều 20 Nghị định 125/2026/NĐ-CP quy định về Quỹ phát triển khoa học và công nghệ trong các cơ sở giáo dục đại học. Quỹ này được thành lập theo Điều 66 Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025, hoạt động theo nguyên tắc minh bạch, hiệu quả và có thể chấp nhận rủi ro trong đầu tư.

5.1. Nguồn hình thành và nội dung chi của Quỹ

Quỹ được hình thành từ many nguồn, bao gồm trích tối đa 20% thu nhập tính thuế hàng năm của cơ sở giáo dục đại học, phần chênh lệch thu lớn hơn chi từ hoạt động nghiên cứu, đào tạo, chuyển giao công nghệ, và các khoản tài trợ, viện trợ. Các nội dung chi của Quỹ rất đa dạng, không chỉ hỗ trợ trực tiếp cho giảng viên, nghiên cứu viên, nhóm nghiên cứu tiềm năng và mạnh, mà còn bao gồm đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, hỗ trợ hội nghị, hội thảo quốc tế, đăng ký và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, tư vấn pháp lý, thẩm định công nghệ, và khen thưởng cho các công trình khoa học xuất sắc (khoản 4 Điều 20). Đặc biệt, Quỹ còn hỗ trợ mua sắm, duy tu, sửa chữa trang thiết bị nghiên cứu (không quá 30% tổng kinh phí hàng năm) và đầu tư vào các dự án khởi nghiệp sáng tạo của người học.

5.2. Huy động vốn ngoài ngân sách và trích từ học phí

Cơ sở giáo dục đại học được chủ động huy động vốn ngoài ngân sách nhà nước để bổ sung Quỹ, và các nhà tài trợ sẽ được hưởng ưu đãi thuế. Ngoài ra, các trường còn phải trích từ nguồn thu học phí, với tỷ lệ tối thiểu 8% đối với đại học và 5% đối với cơ sở giáo dục đại học khác, để phục vụ hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (khoản 5 Điều 20). Điều này cho thấy sự cam kết mạnh mẽ trong việc đầu tư cho nghiên cứu khoa học từ many nguồn khác nhau.

Kết luận

Với những chính sách ưu đãi toàn diện và đột phá từ Nghị định 125/2026/NĐ-CP, giảng viên đại học Việt Nam đang đứng trước cơ hội vàng để phát triển sự nghiệp nghiên cứu, đóng góp vào sự tiến bộ của khoa học và công nghệ nước nhà. Việc nắm vững và tận dụng hiệu quả các quyền lợi này không chỉ giúp cá nhân giảng viên thăng tiến mà còn góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đại học và vị thế khoa học của Việt Nam trên trường quốc tế. Các cơ sở giáo dục đại học cũng cần chủ động xây dựng và công khai các cơ chế cụ thể để hiện thực hóa những chính sách này, tạo môi trường thuận lợi nhất cho giảng viên và người học phát huy tối đa tiềm năng sáng tạo của mình.