Ngày 19/11/2018, tại kỳ họp thứ 6 Quốc hội khóa XIV, Luật Đặc xá 2018 đã chính thức được thông qua, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong chính sách khoan hồng của Nhà nước Việt Nam. Với 39 điều quy định chặt chẽ, văn bản này không chỉ kế thừa tinh hoa của luật cũ mà còn khắc phục những bất cập thực tiễn, mở ra cơ hội hoàn lương công bằng hơn cho những người lầm lỗi.

Luật Đặc xá 2018 mang đậm tính nhân văn và pháp trị của Nhà nước Việt Nam (ảnh minh họa)

1. Định nghĩa lại về Đặc xá: Sự khoan hồng đặc biệt của Nhà nước

Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Đặc xá 2018, đặc xá được hiểu là:

"Đặc xá là sự khoan hồng đặc biệt của Nhà nước do Chủ tịch nước quyết định tha tù trước thời hạn cho người bị kết án phạt tù có thời hạn, tù chung thân nhân sự kiện trọng đại, ngày lễ lớn của đất nước hoặc trong trường hợp đặc biệt."

Điểm cần lưu ý là đặc xá không phải là quyền đương nhiên của phạm nhân mà là sự ghi nhận quá trình cải tạo tốt, sự ăn năn hối cải và đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn khắt khe về pháp lý. Quyết định đặc xá là văn bản pháp lý cao nhất do Chủ tịch nước ban hành, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa tính nghiêm minh của pháp luật và truyền thống nhân đạo của dân tộc.

2. Danh mục 16 tội danh "cửa đóng then cài" với đặc xá

Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất của Luật Đặc xá 2018 là việc quy định cụ thể danh mục các tội danh không được đề nghị đặc xá. Điều này nhằm đảm bảo an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội đối với những hành vi xâm phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Cụ thể, người bị kết án phạt tù về các tội sau đây sẽ không được xét đặc xá dù có cải tạo tốt đến đâu:

• Nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia: Tội phản bội Tổ quốc; Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân; Tội gián điệp; Tội xâm phạm an ninh lãnh thổ; Tội bạo loạn; Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân...
• Nhóm tội phá hoại hòa bình và chống loài người: Tội phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược; Tội chống loài người; Tội phạm chiến tranh.
• Nhóm tội liên quan đến lính đánh thuê và chống phá cơ sở giam giữ.

Bên cạnh đó, khoản 2 Điều 12 Luật Đặc xá 2018 cũng thu hẹp đối tượng bị loại trừ. Nếu trước đây chỉ cần có kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm là không được xét, thì nay chỉ những trường hợp kháng nghị theo hướng tăng nặng trách nhiệm hình sự mới bị tạm dừng xét đặc xá.

3. Cơ hội cho người chưa bồi thường xong thiệt hại

Tại Điều 11 Luật Đặc xá 2018, các điều kiện về thời gian chấp hành án đã được chi tiết hóa. Đặc biệt, luật mới đã tháo gỡ nút thắt về nghĩa vụ dân sự cho những phạm nhân có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.

Cụ thể, tại điểm đ khoản 1 Điều 11, nếu người bị kết án đã thi hành được một phần nghĩa vụ trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại nhưng lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn, không còn khả năng thi hành tiếp (và không thuộc nhóm tội tham nhũng) thì vẫn có thể được đề nghị đặc xá.

Cánh cửa tự do mở ra cho những người thực sự ăn năn và nỗ lực hoàn lương (ảnh minh họa)

Đối với các nghĩa vụ dân sự không thuộc sở hữu Nhà nước, phạm nhân cần có sự đồng ý hoãn thi hành án hoặc không yêu cầu thi hành án từ phía người được thi hành án. Đây là quy định vừa đảm bảo quyền lợi của người bị hại, vừa tạo động lực cho phạm nhân phấn đấu.

4. Quyền tự đề nghị đặc xá: Bước tiến về quyền con người

Đây là thay đổi mang tính lịch sử. Nếu như trước đây theo Luật Đặc xá 2007, quyền đề nghị đặc xá nằm hoàn toàn trong tay Giám thị trại giam, thì nay phạm nhân đã có tiếng nói của riêng mình. Trong thời hạn 05 ngày kể từ ngày Quyết định về đặc xá được niêm yết, người đang chấp hành án có quyền tự làm đơn đề nghị đặc xá nếu thấy mình đủ điều kiện.

Quy định này giúp minh bạch hóa quá trình xét duyệt, tránh tình trạng tiêu cực hoặc bỏ sót những trường hợp xứng đáng, đồng thời nâng cao ý thức trách nhiệm của chính người phạm tội đối với tương lai của mình.

5. Quy trình chặt chẽ và trách nhiệm của các cơ quan trung ương

Để đảm bảo tính khách quan, Luật Đặc xá 2018 quy định Chính phủ phải trình Chủ tịch nước dự thảo Quyết định đặc xá chậm nhất là 60 ngày trước thời điểm đặc xá. Trách nhiệm của các bộ ngành cũng được phân định rõ rệt:

• Văn phòng Chủ tịch nước: Chủ trì rà soát hồ sơ và công bố quyết định (Điều 26).
• Bộ Tư pháp: Chỉ đạo cơ quan thi hành án dân sự phối hợp cung cấp thông tin về nghĩa vụ dân sự của phạm nhân (Điều 31).
• Bộ Ngoại giao: Đề xuất đặc xá cho người nước ngoài trong các trường hợp đặc biệt (Điều 32).

Với những thay đổi toàn diện này, Luật Đặc xá 2018 (có hiệu lực từ 01/07/2019) hứa hẹn sẽ tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc, vừa đảm bảo sự nghiêm minh của pháp luật, vừa thắp lên hy vọng cho những người lầm đường lạc lối muốn quay trở về đóng góp cho xã hội.