Nghịch lý "Thủ khoa chăn lợn" và thực trạng việc làm năm 2017

Câu chuyện về Bùi Thị Thu Hoài, nữ thủ khoa xuất sắc của một trường đại học sư phạm, nhưng sau khi ra trường lại phải trở về quê phụ giúp gia đình chăn lợn vì không tìm được việc làm đúng chuyên môn, đã trở thành tâm điểm thảo luận trong suốt thời gian qua. Đây không chỉ là nỗi đau của cá nhân mà còn phản ánh một thực tế khắc nghiệt: Khoảng cách giữa giảng đường và cánh cửa "biên chế" vẫn còn rất xa.

Nhiều người đặt câu hỏi: Tại sao một người có năng lực học tập xuất sắc như vậy lại không được các cơ quan Nhà nước "trải thảm đỏ" đón mời? Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần nhìn nhận thấu đáo các quy định pháp luật về tuyển dụng viên chức đang có hiệu lực tại thời điểm này.

Điều kiện để trở thành viên chức theo quy định pháp luật

Theo quy định tại Luật viên chức 2010, cụ thể là tại Điều 22, người đăng ký dự tuyển viên chức phải đáp ứng các điều kiện cơ bản như: có quốc tịch Việt Nam, đủ 18 tuổi trở lên, có đơn đăng ký dự tuyển, có lý lịch rõ ràng và đặc biệt là phải có văn bằng, chứng chỉ đào tạo phù hợp với vị trí việc làm.

Điều 22. Điều kiện đăng ký dự tuyển
1. Người có đủ các điều kiện sau đây không phân biệt dân tộc, nam nữ, thành phần xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo được đăng ký dự tuyển viên chức:
a) Có quốc tịch Việt Nam và cư trú tại Việt Nam;
b) Từ đủ 18 tuổi trở lên. Đối với một số lĩnh vực hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể dục, thể thao, tuổi dự tuyển có thể thấp hơn theo quy định của pháp luật; đồng thời, phải có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện theo pháp luật;
c) Có đơn đăng ký dự tuyển;
d) Có lý lịch rõ ràng;
đ) Có văn bằng, chứng chỉ đào tạo, chứng chỉ hành nghề hoặc có năng khiếu kỹ năng phù hợp với vị trí việc làm;
e) Đủ sức khỏe để thực hiện công việc hoặc nhiệm vụ;
g) Đáp ứng các điều kiện khác theo yêu cầu của vị trí việc làm do đơn vị sự nghiệp công lập xác định nhưng không được trái với quy định của pháp luật.

Như vậy, tấm bằng thủ khoa chỉ là một trong những điều kiện cần (văn bằng phù hợp). Để chính thức đứng trong hàng ngũ viên chức, ứng viên còn phải trải qua quy trình tuyển dụng nghiêm ngặt theo quy định của Nhà nước.

Quy trình tuyển dụng: Không chỉ có thi cử

Việc tuyển dụng viên chức được thực hiện thông qua hình thức thi tuyển hoặc xét tuyển, theo quy định tại Nghị định 29/2012/NĐ-CP. Cụ thể, tại Điều 7 Nghị định 29/2012/NĐ-CP, nội dung thi tuyển thường bao gồm 04 bài thi: Kiến thức chung, Chuyên môn nghiệp vụ (trắc nghiệm và viết/thực hành), Ngoại ngữ và Tin học.

Đối với các thủ khoa xuất sắc, pháp luật cũng có những cơ chế ưu tiên nhất định. Tại khoản 1 Điều 14 Nghị định 29/2012/NĐ-CP quy định về việc tuyển dụng đặc cách đối với những người tốt nghiệp đại học loại giỏi, xuất sắc ở trong nước hoặc tốt nghiệp loại khá trở lên ở nước ngoài có chuyên ngành đào tạo phù hợp với vị trí việc làm cần tuyển dụng.

Tuy nhiên, quyền quyết định tuyển dụng đặc cách lại thuộc về người đứng đầu cơ quan có thẩm quyền quản lý viên chức, dựa trên nhu cầu thực tế và chỉ tiêu biên chế của đơn vị. Điều này có nghĩa là, dù bạn là thủ khoa, nhưng nếu đơn vị đó không có chỉ tiêu hoặc không tổ chức đợt tuyển dụng đặc cách, bạn vẫn phải tham gia thi tuyển như bao người khác.

Tại sao "vào biên chế" vẫn là bài toán khó?

Thực tế cho thấy, rào cản lớn nhất không nằm ở năng lực của các thủ khoa mà nằm ở chỉ tiêu biên chế. Mỗi đơn vị sự nghiệp công lập đều có định mức số lượng người làm việc được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Khi các vị trí đã đủ người, dù có nhân tài xuất hiện, đơn vị cũng không thể tự ý tuyển thêm.

Bên cạnh đó, tính cục bộ hoặc các yêu cầu đặc thù về kinh nghiệm, kỹ năng mềm đôi khi cũng khiến các tân cử nhân, dù có bảng điểm "khủng", vẫn bị lép vế trước những ứng viên đã có thời gian làm việc thực tế. Câu chuyện "thủ khoa chăn lợn" là một lời nhắc nhở về việc cần phải có sự kết nối chặt chẽ hơn giữa chính sách thu hút nhân tài và thực tiễn sử dụng lao động tại các địa phương.

Lời kết và lời khuyên pháp lý

Để không rơi vào tình cảnh "thất nghiệp trên đống bằng cấp", các bạn sinh viên, đặc biệt là những thủ khoa, cần chủ động tìm hiểu kỹ các thông báo tuyển dụng và quy chế tuyển dụng của từng địa phương. Việc nắm vững các quy định tại Luật viên chức 2010 và các văn bản hướng dẫn sẽ giúp các bạn tự tin hơn trong việc bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình khi tham gia ứng tuyển.

Cơ hội vào "biên chế" luôn rộng mở cho những người có năng lực thực sự, nhưng nó đòi hỏi sự kiên trì và một chiến lược tiếp cận đúng đắn, thay vì chỉ dựa duy nhất vào tấm bằng đại học.