Vụ việc nhóm hiệp sĩ bị băng cướp tấn công đẫm máu tại Quận 3, TP. Hồ Chí Minh vào tháng 5/2018 không chỉ là một bi kịch đau lòng mà còn làm dấy lên những tranh luận gay gắt về hành lang pháp lý bảo vệ những "Lục Vân Tiên" giữa đời thường. Khi máu đã đổ, câu hỏi về chính sách hỗ trợ, quyền lợi và sự công nhận dành cho các hiệp sĩ đường phố trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Sự dũng cảm của các hiệp sĩ đường phố luôn là điểm tựa cho bình yên của nhân dân (ảnh minh họa)

Quyền bắt cướp của "Hiệp sĩ" - Hành vi được luật pháp bảo vệ

Nhiều người đặt câu hỏi: Liệu việc các cá nhân tự ý truy đuổi và bắt giữ tội phạm có vi phạm pháp luật? Câu trả lời nằm rõ trong các quy định về tố tụng hình sự. Theo quy định tại Bộ luật tố tụng hình sự 2015, cụ thể là tại Điều 111 về bắt người phạm tội quả tang, bất kỳ người nào cũng có quyền bắt và giải ngay người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm mà bị phát hiện hoặc bị đuổi bắt đến cơ quan Công an, Viện kiểm sát hoặc Ủy ban nhân dân nơi gần nhất.

"Đối với người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm mà bị phát hiện hoặc bị đuổi bắt thì bất kỳ người nào cũng có quyền bắt và giải ngay người bị bắt đến cơ quan Công an, Viện kiểm sát hoặc Ủy ban nhân dân nơi gần nhất. Các cơ quan này phải lập biên bản tiếp nhận và giải ngay người bị bắt hoặc báo ngay cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền."

Như vậy, hành động của các hiệp sĩ đường phố hoàn toàn nằm trong khuôn khổ cho phép của pháp luật. Họ đang thực hiện quyền và nghĩa vụ của công dân trong việc đấu tranh phòng, chống tội phạm, góp phần giữ gìn an ninh trật tự xã hội.

Hiệp sĩ có được coi là "Người thi hành công vụ"?

Đây là một nút thắt pháp lý quan trọng. Mặc dù hành vi bắt cướp là đúng luật, nhưng về mặt danh nghĩa, các hiệp sĩ đường phố thường hoạt động tự phát hoặc theo các mô hình câu lạc bộ chưa được định danh rõ ràng trong hệ thống cơ quan nhà nước. Theo Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2009 (vẫn còn hiệu lực tại thời điểm tháng 5/2018), người thi hành công vụ phải là người được bầu cử, phê chuẩn, tuyển dụng hoặc bổ nhiệm vào một vị trí cụ thể trong bộ máy nhà nước để thực hiện nhiệm vụ quản lý hành chính, tố tụng hoặc thi hành án.

Vì không phải là công chức, viên chức hay chiến sĩ công an đang làm nhiệm vụ theo phân công, các hiệp sĩ đường phố không được hưởng các bảo hộ đặc thù dành cho người thi hành công vụ. Điều này dẫn đến một thực tế nghiệt ngã: Khi họ bị thương hoặc hy sinh, việc áp dụng các chế độ bồi thường từ ngân sách nhà nước theo diện "tai nạn lao động" hay "rủi ro nghề nghiệp" là điều không thể.

Chế độ Thương binh, Liệt sĩ: Cánh cửa có mở cho những người dũng cảm?

Trước sự hy sinh anh dũng của các hiệp sĩ trong vụ bắt cướp xe SH, dư luận đặc biệt quan tâm đến việc liệu họ có được công nhận là Liệt sĩ hay không. Căn cứ vào Điều 17 Nghị định 31/2013/NĐ-CP hướng dẫn Pháp lệnh ưu đãi người có công, một cá nhân có thể được xem xét công nhận là Liệt sĩ nếu hy sinh trong trường hợp: "Dũng cảm cứu người, cứu tài sản của Nhà nước và nhân dân trong tình huống cấp bách, nguy hiểm".

Tuy nhiên, quy trình để một công dân bình thường được công nhận là liệt sĩ hoặc thương binh (người hưởng chính sách như thương binh) cực kỳ phức tạp. Nó đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền địa phương trong việc lập hồ sơ, chứng minh hành động dũng cảm và trình các cấp có thẩm quyền phê duyệt. Thực tế cho thấy, nếu không có một cơ chế đặc thù hoặc sự chỉ đạo trực tiếp từ cấp cao, các hiệp sĩ rất dễ rơi vào "khoảng trống" chính sách, nơi lòng tốt của họ được ca ngợi nhưng quyền lợi của gia đình họ lại bị bỏ ngỏ.

Cần một hành lang pháp lý chính thức để bảo vệ "Lục Vân Tiên"

Sự việc đau lòng tại Quận 3 là hồi chuông cảnh báo về việc cần phải chính quy hóa mô hình hiệp sĩ đường phố. Không thể để những người dân tay không bắt cướp đối đầu với những băng nhóm tội phạm hung hãn, có vũ khí mà không có sự hỗ trợ về nghiệp vụ và bảo vệ về pháp lý.

• Quản lý và đào tạo: Các nhóm hiệp sĩ cần được đặt dưới sự quản lý, hướng dẫn nghiệp vụ của lực lượng Công an địa phương. Họ cần được trang bị kỹ năng tự vệ, kiến thức pháp luật và các công cụ hỗ trợ được cấp phép.
• Quỹ hỗ trợ đặc thù: Cần thành lập các quỹ an sinh hoặc bảo hiểm đặc biệt dành riêng cho những người tham gia phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc.
• Cụ thể hóa quy định: Pháp luật cần có những điều khoản riêng biệt để rút ngắn quy trình công nhận người có công đối với những trường hợp dũng cảm bắt cướp, giúp họ và gia đình yên tâm hơn khi cống hiến cho cộng đồng.

Lòng tốt và sự quả cảm là tài sản quý báu của xã hội, nhưng lòng tốt không nên là thứ để "thử thách" bằng máu và nước mắt mà không có sự bảo vệ tương xứng từ pháp luật. Đã đến lúc chúng ta cần trả lời bằng hành động cho câu hỏi: Chính sách nào thực sự dành cho các hiệp sĩ đường phố?