Trong bối cảnh công nghệ viễn thông phát triển mạnh mẽ vào năm 2023, dịch vụ ứng tiền đã trở thành "cứu cánh" quen thuộc cho hàng triệu thuê bao di động khi tài khoản chạm mức 0 đồng. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi ấy là những tranh cãi nảy lửa về mức phí dịch vụ. Với mức phí phổ biến từ 10% đến 30% cho mỗi lần giao dịch, không ít khách hàng đặt câu hỏi: Liệu các nhà mạng có đang thực hiện hành vi "cho vay nặng lãi" công khai?

Bản chất của dịch vụ ứng tiền: Tiện ích hay khoản vay?

Dịch vụ ứng tiền (Airtime Credit) thực chất là một giải pháp kỹ thuật cho phép khách hàng tiếp tục sử dụng các dịch vụ viễn thông (gọi điện, nhắn tin, data) khi tài khoản chính đã hết tiền. Thay vì nạp thẻ ngay lập tức, nhà mạng sẽ tạm ứng một định mức sử dụng nhất định và sẽ khấu trừ vào lần nạp tiền kế tiếp của khách hàng.

Khảo sát thực tế tại thời điểm tháng 08/2023, các nhà mạng lớn tại Việt Nam đang áp dụng các chính sách ứng tiền khá đa dạng:

• Viettel: Cho phép ứng từ 5.000đ đến 100.000đ với mức phí dịch vụ khoảng 15% số tiền ứng.
• MobiFone: Mức ứng có thể lên tới 200.000đ tùy thuộc vào lịch sử tiêu dùng của thuê bao, phí dịch vụ dao động từ 10% - 30%.
• VinaPhone: Duy trì mức phí tương tự, từ 10% - 30% giá trị khoản ứng.

Điểm chung của các dịch vụ này là mức phí được tính theo từng lần giao dịch chứ không tính theo thời gian vay như các khoản vay ngân hàng truyền thống. Chính điều này đã tạo nên sự nhầm lẫn về khái niệm lãi suất.

Tại sao phí 30% không bị coi là cho vay nặng lãi?

Để xác định một hành vi có phải là cho vay nặng lãi hay không, trước hết cần đối chiếu với các quy định về hợp đồng vay tài sản. Theo quy định tại Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015:

Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định.

Trong khi đó, Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 giới hạn lãi suất vay không được vượt quá 20%/năm.

Tuy nhiên, các chuyên gia pháp lý chỉ ra rằng dịch vụ ứng tiền của nhà mạng không phải là hợp đồng vay tài sản mà là một dạng hợp đồng dịch vụ. Sự khác biệt nằm ở các điểm sau:

1. Đối tượng giao dịch: Nhà mạng không giao tiền mặt cho khách hàng. Khách hàng chỉ nhận được quyền sử dụng dịch vụ viễn thông tương ứng với số tiền được ứng.
2. Bản chất khoản thu: Số tiền 10% - 30% mà nhà mạng thu thêm được định nghĩa là "phí dịch vụ" (service fee) chứ không phải "lãi suất" (interest rate). Phí này bao gồm chi phí vận hành hệ thống, rủi ro nợ xấu (khách hàng ứng xong bỏ sim) và sự tiện lợi của dịch vụ.
3. Thời gian giao dịch: Lãi suất vay thường tính theo năm/tháng, trong khi phí ứng tiền là phí cố định cho một lần sử dụng, bất kể khách hàng trả nợ sau 1 ngày hay 1 tháng.

Do đó, dù mức phí 30% tính trên một lần giao dịch nghe có vẻ rất cao nếu quy đổi ra lãi suất năm, nhưng về mặt pháp lý, nó không vi phạm trần lãi suất 20%/năm của Bộ luật Dân sự 2015 vì đây là hai loại hình giao dịch khác nhau.

Góc nhìn từ Luật Viễn thông và quyền lợi người tiêu dùng

Dưới góc độ quản lý chuyên ngành, các nhà mạng được quyền tự chủ trong việc xây dựng giá cước và phí dịch vụ giá trị gia tăng, miễn là thực hiện niêm yết công khai và không vi phạm các quy định về cạnh tranh. Việc khách hàng soạn tin nhắn theo cú pháp ứng tiền đồng nghĩa với việc đã chấp nhận giao kết hợp đồng dịch vụ với các điều khoản về phí mà nhà mạng đưa ra.

Tuy nhiên, để bảo vệ quyền lợi của mình, người dùng cần lưu ý:

• Đọc kỹ tin nhắn thông báo: Nhà mạng luôn gửi kèm thông tin về số tiền được ứng và phí dịch vụ phải trả.
• Cân nhắc nhu cầu: Chỉ nên sử dụng dịch vụ ứng tiền trong các trường hợp thực sự khẩn cấp để tránh lãng phí.
• Kiểm tra lịch sử trừ tiền: Đảm bảo nhà mạng khấu trừ đúng số tiền đã thông báo khi nạp thẻ.

Tóm lại, dịch vụ ứng tiền của nhà mạng là một tiện ích viễn thông hợp pháp. Dù mức phí có thể cao hơn so với các hình thức tài chính khác, nhưng nó không phải là hành vi cho vay nặng lãi theo quy định của pháp luật hiện hành. Người tiêu dùng nên là những khách hàng thông thái, sử dụng dịch vụ một cách hợp lý để tối ưu hóa chi phí cá nhân.