Quyền im lặng của bị can, bị cáo không còn là khái niệm xa lạ trong tố tụng hình sự quốc tế. Tuy nhiên, tại Việt Nam, quyền này mới chỉ thực sự được "định danh" và bảo vệ mạnh mẽ kể từ khi Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2018.

Nguồn gốc và ý nghĩa của "Quyền im lặng" trên thế giới

"Quyền im lặng" (hay còn được biết đến với tên gọi quyền Miranda) bắt nguồn từ một án lệ nổi tiếng tại Mỹ vào năm 1966. Nội dung cốt lõi của quyền này thường được các sĩ quan cảnh sát đọc cho nghi phạm nghe khi bắt giữ: “Anh có quyền giữ im lặng và từ chối trả lời câu hỏi. Bất cứ điều gì anh nói cũng sẽ được dùng để chống lại anh trước tòa...”.

Nguyên tắc này không chỉ đơn thuần là việc giữ im lặng, mà nó còn là sự khẳng định về quyền không buộc phải tự thú hoặc đưa ra lời khai chống lại chính mình. Tại các quốc gia có nền tư pháp phát triển như Đức hay Nhật Bản, quyền im lặng được đảm bảo rất rộng rãi. Hiến pháp Nhật Bản quy định rõ không ai bị giam giữ nếu không được thông báo tội trạng, trong khi ở Đức, bị cáo có quyền không khai báo từ giai đoạn tình nghi cho đến khi xét xử tại tòa.

Bước ngoặt từ Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 tại Việt Nam

Trước đây, pháp luật Việt Nam chưa ghi nhận trực tiếp cụm từ "quyền im lặng". Tuy nhiên, với sự ra đời của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, tinh thần này đã được cụ thể hóa thông qua các quy định về quyền của bị can, bị cáo.

Quy định cụ thể đối với Bị can

Theo quy định tại Điều 60, bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự. Một trong những quyền quan trọng nhất được nêu tại điểm d khoản 2 Điều 60 là:

"Trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội"

Quy định cụ thể đối với Bị cáo

Tương tự, đối với bị cáo (người đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử), Điều 61 cũng ghi nhận quyền tương ứng. Cụ thể, điểm h khoản 2 Điều 61 quy định bị cáo có quyền:

"Trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội"

Thực tiễn áp dụng và vụ án bác sĩ Hoàng Công Lương

Việc ghi nhận quyền im lặng là một bước tiến lớn nhằm chống lại tình trạng bức cung, nhục hình. Bị can, bị cáo có quyền tự chủ trong việc khai báo; việc "trình bày lời khai" giờ đây được hiểu là một quyền lợi chứ không phải nghĩa vụ bắt buộc. Nếu họ chọn im lặng trước những câu hỏi bất lợi, cơ quan tiến hành tố tụng không được phép ép buộc hoặc coi đó là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Trong bối cảnh tháng 5/2018, dư luận đang đặc biệt quan tâm đến vụ án bác sĩ Hoàng Công Lương bị truy tố về tội “Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng”. Tại phiên tòa, bác sĩ Lương đã áp dụng triệt để quyền im lặng trong phần xét hỏi của đại diện Viện Kiểm sát. Đây được xem là một ví dụ điển hình về việc sử dụng công cụ pháp lý để bảo vệ bản thân trước những cáo buộc mà bị cáo cho là chưa thỏa đáng.

Lời khuyên pháp lý

Dù pháp luật cho phép im lặng, nhưng người tham gia tố tụng cần hiểu rõ khi nào nên im lặng và khi nào nên khai báo để có lợi nhất cho quá trình bào chữa. Việc im lặng không đồng nghĩa với việc thiếu hợp tác, mà là sự thận trọng cần thiết để đảm bảo mọi lời khai đều chính xác và tự nguyện. Tốt nhất, bị can, bị cáo nên có sự tham vấn của người bào chữa trước khi đưa ra các quyết định quan trọng trong quá trình tố tụng.