Thông tin về việc các cặp vợ chồng sinh con một bề (hai con gái hoặc hai con trai) sẽ được miễn, giảm học phí và hỗ trợ bảo hiểm y tế đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận xã hội trong những ngày đầu tháng 3 năm 2021. Chính sách này bắt nguồn từ Thông tư 01/2021/TT-BYT do Bộ Y tế ban hành, chính thức có hiệu lực thi hành kể từ ngày 10/03/2021. Tuy nhiên, để hiểu đúng và đủ về quyền lợi này, người dân cần lưu ý các quy định cụ thể để tránh tình trạng "mừng hụt" do hiểu sai bản chất của văn bản hướng dẫn.

Quyền quyết định tối cao thuộc về chính quyền địa phương

Điểm mấu chốt mà các gia đình cần đặc biệt lưu tâm là Thông tư 01/2021/TT-BYT chỉ đóng vai trò là văn bản hướng dẫn khung mang tính chất định hướng. Việc có ban hành chính sách hỗ trợ hay không, mức hỗ trợ cụ thể là bao nhiêu và đối tượng nào được ưu tiên sẽ hoàn toàn do Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân từng tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quyết định. Quyết định này sẽ dựa trên tình hình thực tiễn về dân số, tỷ lệ mất cân bằng giới tính khi sinh và khả năng cân đối ngân sách của từng địa phương cụ thể.

Cụ thể, tại khoản 2 Điều 4 Thông tư 01/2021/TT-BYT đã quy định rõ ràng về thẩm quyền này:

"Căn cứ mục tiêu chính sách dân số và thực tiễn, để kiểm soát tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh, địa phương lựa chọn, quyết định một số nội dung cụ thể để khuyến khích, hỗ trợ cho cặp vợ chồng sinh 02 (hai) con một bề cam kết không sinh thêm con như: tôn vinh, biểu dương việc nuôi con khỏe, dạy con ngoan, con học giỏi, thành đạt; miễn, giảm học phí, hỗ trợ mua bảo hiểm y tế học sinh; hỗ trợ sữa học đường và các nội dung, hình thức phù hợp khác."

Như vậy, không có một quy định cứng nhắc nào bắt buộc tất cả các tỉnh thành phải miễn học phí cho người sinh con một bề ngay lập tức. Các gia đình cần kiên nhẫn chờ đợi các văn bản quy phạm pháp luật cụ thể từ phía chính quyền địa phương nơi mình đăng ký thường trú. Điều này giúp đảm bảo tính linh hoạt trong quản lý nhà nước, tập trung nguồn lực vào những khu vực thực sự cần can thiệp để điều tiết cơ cấu dân số.

Điều kiện tiên quyết: Cam kết không sinh thêm con và sự gương mẫu

Bên cạnh yếu tố vùng miền, các cặp vợ chồng muốn thụ hưởng chính sách hỗ trợ còn phải đáp ứng những tiêu chuẩn khắt khe về mặt cam kết và lối sống. Theo tinh thần chỉ đạo của Bộ Y tế, việc hỗ trợ không phải là sự ban ơn vô điều kiện mà là phần thưởng dành cho những người thực hiện tốt chính sách quốc gia. Một trong những điều kiện quan trọng nhất là các cặp vợ chồng phải cam kết bằng văn bản về việc không sinh thêm con thứ ba. Đây là giải pháp then chốt nhằm duy trì mức sinh thay thế và nâng cao chất lượng cuộc sống cho từng gia đình.

Ngoài ra, các tiêu chí về "nuôi con khỏe, dạy con ngoan, con học giỏi" không chỉ là lời kêu gọi mà còn là căn cứ thực tế để các cơ quan chức năng xét duyệt hồ sơ khen thưởng. Nguồn kinh phí để thực hiện các chính sách này, theo quy định tại Điều 6 Thông tư 01/2021/TT-BYT, sẽ được trích lập từ ngân sách địa phương và các nguồn huy động hợp pháp khác theo quy định của pháp luật về ngân sách nhà nước.

Bài học thực tiễn từ mô hình của tỉnh Hậu Giang

Trên thực tế, một số địa phương đã chủ động đi trước một bước trong việc cụ thể hóa các chính sách khuyến khích dân số. Điển hình là tỉnh Hậu Giang với việc ban hành Nghị quyết 21/2018/NQ-HĐND. Theo đó, các gia đình sinh đủ 02 con gái một bề, đảm bảo nuôi con khỏe, dạy con ngoan và mẹ còn trong độ tuổi sinh đẻ nhưng không vi phạm chính sách dân số sẽ nhận được những hình thức khen thưởng xứng đáng.

Mức thưởng vật chất đi kèm các danh hiệu thi đua này được thực hiện nghiêm túc theo quy định tại Nghị định 91/2017/NĐ-CP. Cụ thể, với mức lương cơ sở áp dụng tại thời điểm tháng 3/2021 là 1,49 triệu đồng:

• Gia đình nhận Bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh sẽ được thưởng số tiền tương đương 1,0 lần mức lương cơ sở (1,49 triệu đồng).
• Gia đình nhận Giấy khen của Chủ tịch UBND cấp huyện sẽ được thưởng số tiền tương đương 0,3 lần mức lương cơ sở (447.000 đồng).

Nghiêm cấm hành vi xúc phạm người sinh con một bề

Một khía cạnh pháp lý vô cùng quan trọng khác thường bị bỏ qua là việc bảo vệ danh dự, nhân phẩm cho những người sinh con một bề. Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện đại không chỉ hỗ trợ về vật chất mà còn thiết lập "lá chắn" bảo vệ về tinh thần. Mọi hành vi kỳ thị, phân biệt đối xử hoặc dùng lời lẽ xúc phạm đối với những gia đình chỉ sinh toàn con trai hoặc toàn con gái đều bị coi là vi phạm pháp luật.

Cụ thể, theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 101 Nghị định 117/2020/NĐ-CP, những người có lời nói hoặc hành động xúc phạm danh dự, nhân phẩm người sử dụng biện pháp tránh thai, người sinh toàn con trai hoặc sinh toàn con gái có thể đối mặt với hình thức xử phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng.

Tóm lại, chính sách hỗ trợ học phí và bảo hiểm y tế cho người sinh con một bề là một bước tiến nhân văn trong công tác dân số của nước ta. Tuy nhiên, để quyền lợi này thực sự đi vào cuộc sống, mỗi cá nhân cần có cái nhìn thấu đáo, chủ động tìm hiểu thông tin từ chính quyền cơ sở và thực hiện tốt các cam kết về dân số để xây dựng một cộng đồng khỏe mạnh, cân bằng.