Tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh tại Việt Nam đang là một bài toán nan giải đối với các nhà quản lý dân số. Nhằm tìm kiếm giải pháp căn cơ và nhân văn, Bộ Y tế đang tiến hành lấy ý kiến rộng rãi đối với dự thảo Thông tư hướng dẫn một số nội dung chính sách khuyến khích, khen thưởng, hỗ trợ đối với tập thể, cá nhân thực hiện tốt công tác dân số. Một trong những điểm nhấn đáng chú ý nhất trong dự thảo lần này chính là đề xuất hỗ trợ thiết thực, bao gồm cả việc miễn, giảm học phí cho các gia đình sinh hai con một bề là gái.

Tuy nhiên, liệu chính sách này có được áp dụng đồng loạt và mặc nhiên trên phạm vi toàn quốc? Những điều kiện đi kèm để các gia đình được thụ hưởng quyền lợi này là gì? Hãy cùng phân tích sâu hơn dưới góc nhìn pháp lý và thực tiễn.

Gia đình sinh hai con gái một bề có thể nhận được nhiều chính sách hỗ trợ thiết thực trong tương lai (ảnh minh họa)

Đề xuất nhân văn nhằm kéo giảm khoảng cách giới tính khi sinh

Theo quy định tại khoản 2 Điều 4 của dự thảo Thông tư mới, căn cứ vào mục tiêu chính sách dân số và tình hình thực tế của từng địa phương, các cơ quan chức năng sẽ lựa chọn và quyết định các nội dung khuyến khích, hỗ trợ phù hợp nhằm giảm thiểu tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh. Đối tượng hướng tới là các gia đình sinh 02 con một bề gái, nuôi con khỏe, dạy con ngoan, con học giỏi và thành đạt.

Các hình thức hỗ trợ cụ thể được Bộ Y tế đề xuất bao gồm:

• Tôn vinh, biểu dương các gia đình tiêu biểu tại cộng đồng;
• Miễn, giảm học phí cho con em thuộc các gia đình này;
• Hỗ trợ chi phí mua bảo hiểm y tế học sinh;
• Hỗ trợ sữa học đường nhằm nâng cao thể trạng cho trẻ em gái;
• Hỗ trợ phụ nữ thuộc các gia đình này tham gia phát triển kinh tế, tiếp cận nguồn vốn ưu đãi;
• Các nội dung và hình thức hỗ trợ phù hợp khác tùy theo đặc thù địa phương.

Đặc biệt, dự thảo cũng nhấn mạnh việc ưu tiên hỗ trợ cho trẻ em gái trong các gia đình thuộc diện hộ nghèo, hộ cận nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, các vùng đặc biệt khó khăn, bãi ngang, ven biển, hải đảo hoặc các xã thuộc vùng biên giới đất liền.

Không phải chính sách áp dụng mặc nhiên trên toàn quốc

Một hiểu lầm phổ biến khi thông tin này được công bố là nhiều người cho rằng cứ sinh 2 con gái thì mặc nhiên sẽ được miễn học phí. Dưới góc độ pháp lý, dự thảo Thông tư này chỉ đóng vai trò là khung pháp lý hướng dẫn, làm căn cứ để các địa phương xây dựng chính sách riêng biệt.

Điều này có nghĩa là việc có thực hiện miễn, giảm học phí hay không, đối tượng cụ thể ra sao, điều kiện và mức hỗ trợ thế nào sẽ hoàn toàn do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trình Hội đồng nhân dân cùng cấp quyết định, dựa trên hai yếu tố quyết định:

1. Mục tiêu dân số của địa phương: Những tỉnh, thành phố đang có chỉ số mất cân bằng giới tính khi sinh ở mức báo động sẽ có động lực mạnh mẽ hơn để ban hành các chính sách này nhằm điều chỉnh hành vi của người dân.
2. Khả năng cân đối ngân sách địa phương: Theo Điều 7 của dự thảo, kinh phí thực hiện các chính sách khuyến khích, hỗ trợ này được chi trả từ nguồn ngân sách địa phương và các nguồn kinh phí hợp pháp khác. Do đó, các tỉnh có nguồn thu ngân sách dồi dào sẽ dễ dàng triển khai mức hỗ trợ cao hơn so với các địa phương còn gặp khó khăn về kinh tế.

Bên cạnh đó, gia đình thuộc diện xem xét hỗ trợ không chỉ cần đáp ứng tiêu chí "sinh 2 con gái" mà còn phải gắn liền với các tiêu chí đánh giá thực tế như: nuôi con khỏe, dạy con ngoan, con học giỏi hoặc thành đạt. Đây là những tiêu chí đòi hỏi sự nỗ lực rất lớn từ phía gia đình và cần có sự xác nhận, đánh giá từ chính quyền cơ sở cũng như nhà trường.

Chính sách miễn giảm học phí sẽ giúp giảm bớt gánh nặng tài chính cho các gia đình nuôi con ăn học (ảnh minh họa)

Sự kế thừa và phát triển từ các quy định hiện hành

Thực tế, ý tưởng khen thưởng và hỗ trợ cho gia đình sinh con một bề là gái không phải là hoàn toàn mới. Trước đó, tại Thông tư 01/2021/TT-BYT của Bộ Y tế, các địa phương cũng đã được hướng dẫn xây dựng chính sách tôn vinh, biểu dương các cặp vợ chồng sinh hai con một bề gái. Nhiều địa phương như Hưng Yên, Hải Phòng đã tổ chức các hội nghị tuyên dương, tặng quà cho hàng trăm gia đình tiêu biểu sinh con một bề là gái nuôi con khỏe, dạy con ngoan.

Tuy nhiên, dự thảo Thông tư mới lần này đã cụ thể hóa và mở rộng thêm nhiều quyền lợi sát sườn hơn như học phí, bảo hiểm y tế và sữa học đường. Đây là bước đi mạnh mẽ hơn nhằm cụ thể hóa các mục tiêu của Pháp lệnh Dân số năm 2003 (đã được sửa đổi, bổ sung) trong việc kiểm soát cơ cấu dân số và đảm bảo bình đẳng giới.

"Việc đưa các chính sách hỗ trợ tài chính, giáo dục và y tế vào dự thảo không chỉ giúp giảm bớt gánh nặng kinh tế cho các gia đình sinh con một bề là gái, mà còn là thông điệp mạnh mẽ khẳng định vai trò, vị thế của trẻ em gái trong gia đình và xã hội, từng bước xóa bỏ tư tưởng trọng nam khinh nữ đã ăn sâu bám rễ trong đời sống."

Nhiều đề xuất đột phá khác để khuyến khích gia tăng tỷ lệ sinh

Không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ gia đình sinh con một bề là gái, dự thảo Thông tư mới của Bộ Y tế còn mang đến nhiều đề xuất mang tính đột phá nhằm duy trì mức sinh thay thế bền vững trên cả nước:

• Hỗ trợ tài chính hàng tháng cho trẻ nhỏ: Đề xuất các địa phương hỗ trợ tài chính hàng tháng cho trẻ em đến khi đủ 12 tháng, 24 tháng hoặc 36 tháng tuổi.
• Hỗ trợ tiền ăn trưa: Miễn phí hoặc hỗ trợ chi phí ăn trưa cho trẻ em lứa tuổi mầm non.
• Khen thưởng tập thể: Đề xuất UBND cấp tỉnh khen thưởng kèm hỗ trợ bằng tiền/hiện vật cho các xã đạt tỷ lệ phụ nữ sinh đủ 2 con từ 60% trở lên liên tục trong 3 năm hoặc 5 năm.

Dự thảo Thông tư này đang được Bộ Y tế lấy ý kiến đóng góp rộng rãi của các cơ quan, tổ chức và người dân đến hết ngày 24/07/2026 trước khi chính thức hoàn thiện và ban hành. Người dân kỳ vọng rằng, khi thông tư được thông qua, các địa phương sẽ nhanh chóng cụ thể hóa thành các nghị quyết của Hội đồng nhân dân để chính sách sớm đi vào cuộc sống, mang lại niềm vui và sự hỗ trợ thiết thực cho hàng triệu gia đình Việt Nam.