Việc đánh giá, xếp loại doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ là một trong những công cụ quản lý quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của khối doanh nghiệp này. Bước sang năm 2026, các quy định về giám sát tài chính và đánh giá hiệu quả hoạt động đã có những thay đổi căn bản, được điều chỉnh bởi các văn bản pháp lý mới nhất.

Bối cảnh pháp lý mới về đánh giá, xếp loại doanh nghiệp nhà nước

Theo quy định tại Điều 11 Thông tư 102/2026/TT-BTC, việc xác định các chỉ tiêu đánh giá, xếp loại doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ được thực hiện trên cơ sở các chỉ tiêu quy định tại Điều 28 Nghị định 365/2025/NĐ-CP.

Sự ra đời của Nghị định 365/2025/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 31/12/2025) nhằm hướng dẫn thi hành Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp 2025 đã thay thế hoàn toàn các quy định cũ trước đây tại Nghị định 87/2015/NĐ-CP. Điều này đòi hỏi các cơ quan đại diện chủ sở hữu và bản thân các doanh nghiệp nhà nước phải nhanh chóng cập nhật và áp dụng hệ thống chỉ tiêu mới để đảm bảo tính tuân thủ pháp luật.

Chi tiết 05 chỉ tiêu cơ bản đánh giá doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước

Cụ thể, khoản 1 Điều 28 Nghị định 365/2025/NĐ-CP quy định căn cứ vào lĩnh vực hoạt động, chuyên ngành và đặc thù sản xuất, kinh doanh của từng doanh nghiệp, cơ quan đại diện chủ sở hữu giao 05 chỉ tiêu cơ bản để đánh giá, xếp loại doanh nghiệp, bao gồm:

• Chỉ tiêu 1: Tổng doanh thu. Chỉ tiêu này bao gồm doanh thu thuần về bán hàng và cung cấp dịch vụ, doanh thu từ hoạt động tài chính và các khoản thu nhập khác của doanh nghiệp trong năm tài chính.
• Chỉ tiêu 2: Lợi nhuận sau thuế. Được xác định là lợi nhuận sau thuế thu nhập doanh nghiệp tại Mã số 60 của Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
• Chỉ tiêu 3: Tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu (ROE). Chỉ tiêu này được xác định bằng tỷ lệ phần trăm giữa lợi nhuận sau thuế và vốn chủ sở hữu bình quân trong năm của doanh nghiệp. Trong trường hợp chỉ số ROE không khả dụng do đặc thù hoạt động, cơ quan đại diện chủ sở hữu có thể giao chỉ tiêu tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên tổng tài sản (ROA) để thay thế.
• Chỉ tiêu 4: Giá trị khối lượng thực hiện hoặc giá trị giải ngân đối với dự án đầu tư. Chỉ tiêu này áp dụng đối với các dự án đầu tư do doanh nghiệp là cơ quan chủ quản theo quy định của Luật Đầu tư công, hoặc các khoản đầu tư, dự án đầu tư thuộc diện cơ quan đại diện chủ sở hữu xem xét, phê duyệt về mục đích, mức vốn, nguồn vốn và tiến độ thực hiện.
• Chỉ tiêu 5: Thực hiện nhiệm vụ được giao. Chỉ tiêu này đánh giá việc hoàn thành các nhiệm vụ cung ứng sản phẩm, dịch vụ công ích do Nhà nước giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng; hoặc việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh do cơ quan nhà nước có thẩm quyền giao trực tiếp cho doanh nghiệp.

Các chỉ tiêu nêu trên phải được xác định và tính toán một cách khách quan dựa trên số liệu từ báo cáo tài chính năm đã được kiểm toán độc lập của doanh nghiệp (hoặc được kiểm toán bởi Kiểm toán Nhà nước đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thuộc bí mật nhà nước).

Phương thức đánh giá và cách phân loại xếp hạng A, B, C

Theo quy định tại Điều 30 Nghị định 365/2025/NĐ-CP, kết quả xếp loại doanh nghiệp cuối năm được phân chia thành 03 mức độ hoàn thành nhiệm vụ: Loại A, Loại B và Loại C. Phương thức đánh giá cụ thể được phân loại theo tính chất hoạt động của doanh nghiệp:

1. Đối với doanh nghiệp hoạt động sản xuất, kinh doanh thương mại

Cơ quan đại diện chủ sở hữu sẽ căn cứ vào kết quả thực hiện của các chỉ tiêu 1, 2, 3 và chỉ tiêu 4 để xếp loại:

• Xếp loại A: Khi doanh nghiệp đồng thời hoàn thành Đạt cả 3 chỉ tiêu: Tổng doanh thu (Chỉ tiêu 1), Lợi nhuận sau thuế (Chỉ tiêu 2) và ROE (Chỉ tiêu 3) (kết quả thực hiện bằng hoặc cao hơn chỉ tiêu được giao).
• Xếp loại C: Khi doanh nghiệp rơi vào một trong hai trường hợp: Có từ 03 chỉ tiêu trở lên không Đạt; hoặc đồng thời cả chỉ tiêu 1 (Doanh thu) và chỉ tiêu 2 (Lợi nhuận sau thuế) đều không Đạt.
• Xếp loại B: Là các doanh nghiệp hoạt động bình thường, không đủ điều kiện xếp loại A nhưng cũng không bị rơi vào nhóm xếp loại C.

2. Đối với doanh nghiệp công ích, quốc phòng, an ninh

Đối với các doanh nghiệp có hoạt động thường xuyên và chủ yếu là cung cấp sản phẩm, dịch vụ công sử dụng ngân sách nhà nước từ nguồn kinh phí chi thường xuyên, hoặc thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, việc xếp loại sẽ căn cứ vào các chỉ tiêu 1, 3, 5 và chỉ tiêu 2 (nếu có giao):

• Xếp loại A: Khi doanh nghiệp đồng thời hoàn thành Đạt các chỉ tiêu: Tổng doanh thu (Chỉ tiêu 1), Thực hiện nhiệm vụ được giao (Chỉ tiêu 5) và ROE (Chỉ tiêu 3).
• Xếp loại C: Khi doanh nghiệp có từ 03 chỉ tiêu trở lên không Đạt; hoặc đồng thời chỉ tiêu 1 và chỉ tiêu 5 được đánh giá không Đạt.
• Xếp loại B: Các trường hợp còn lại không thuộc loại A hoặc loại C.

Đặc biệt, đối với các doanh nghiệp hoạt động hoàn toàn không vì mục tiêu lợi nhuận, cơ quan đại diện chủ sở hữu có quyền xem xét, quyết định không giao chỉ tiêu 2 (Lợi nhuận sau thuế) và chỉ tiêu 3 (ROE) để phù hợp với đặc thù hoạt động thực tế.

Các trường hợp đặc biệt được xem xét loại trừ khi đánh giá

Để đảm bảo tính công bằng và khách quan, pháp luật cũng quy định cơ chế loại trừ các yếu tố khách quan tác động tiêu cực đến kết quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Cụ thể, theo khoản 3 Điều 30 Nghị định 365/2025/NĐ-CP và Thông tư 102/2026/TT-BTC, khi đánh giá, xếp loại, cơ quan đại diện chủ sở hữu sẽ xem xét loại trừ ảnh hưởng của các yếu tố sau:

a) Do thực hiện nhiệm vụ chính trị được cơ quan có thẩm quyền giao; nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; nhiệm vụ không vì mục tiêu lợi nhuận; việc thử nghiệm sản phẩm, dịch vụ công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới.

b) Do yếu tố, nguyên nhân khách quan như: Thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, chiến tranh và các nguyên nhân bất khả kháng khác được cơ quan đại diện chủ sở hữu đánh giá, chấp thuận.

Quy định loại trừ này giúp bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp và người lao động, khuyến khích các doanh nghiệp nhà nước tích cực tham gia vào các nhiệm vụ an sinh xã hội, quốc phòng an ninh hoặc tiên phong thử nghiệm các mô hình công nghệ mới mà không lo ngại bị hạ bậc xếp loại thi đua do các chi phí phát sinh ngoài kế hoạch.

Lời khuyên thiết thực cho các doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh mới

Trước những thay đổi mang tính bước ngoặt của hệ thống pháp luật về quản lý vốn nhà nước năm 2026, ban điều hành các doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ cần chủ động thực hiện các giải pháp sau:

1. Rà soát và xây dựng kế hoạch tài chính sát thực tế: Cần bám sát các chỉ tiêu về doanh thu, lợi nhuận và ROE được giao ngay từ đầu năm tài chính để có phương án sản xuất kinh doanh phù hợp.
2. Tập trung giải ngân đầu tư công đúng tiến độ: Đối với các doanh nghiệp có dự án đầu tư lớn, việc hoàn thành tối thiểu 90% giá trị giải ngân (Chỉ tiêu 4) là điều kiện bắt buộc để không bị kéo tụt xếp loại thi đua.
3. Lập hồ sơ giải trình kịp thời đối với các yếu tố bất khả kháng: Khi phát sinh các sự kiện thiên tai, dịch bệnh hoặc khi thực hiện các nhiệm vụ công ích đột xuất, doanh nghiệp cần chủ động lập hồ sơ, báo cáo cơ quan đại diện chủ sở hữu để được ghi nhận và loại trừ khi đánh giá hiệu quả hoạt động vào cuối năm.

Việc nắm vững và thực thi nghiêm túc các quy định tại Nghị định 365/2025/NĐ-CP không chỉ giúp doanh nghiệp đạt thứ hạng cao trong bảng xếp loại mà còn là cơ sở để tính quỹ lương, thưởng cho người quản lý và người lao động một cách xứng đáng.