Việc đánh giá, xếp loại hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ luôn là một trong những công cụ quản lý then chốt nhằm bảo đảm tính minh bạch, hiệu quả và bảo toàn vốn Nhà nước. Mới đây, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư 102/2026/TT-BTC (có hiệu lực từ ngày 17/07/2026), hướng dẫn chi tiết việc xác định các chỉ tiêu đánh giá, xếp loại doanh nghiệp trên cơ sở các quy định tại Nghị định 365/2025/NĐ-CP.

Sự ra đời của các văn bản pháp lý mới này không chỉ chuẩn hóa quy trình giám sát tài chính mà còn tạo ra thước đo định lượng rõ ràng, giúp các cơ quan đại diện chủ sở hữu và bản thân doanh nghiệp có cái nhìn thực chất về năng lực vận hành.

5 chỉ tiêu cơ bản đánh giá hiệu quả hoạt động doanh nghiệp

Theo quy định tại Điều 11 Thông tư 102/2026/TT-BTC và Điều 28 Nghị định 365/2025/NĐ-CP, cơ quan đại diện chủ sở hữu sẽ giao 05 chỉ tiêu cụ thể phù hợp với từng lĩnh vực hoạt động, chuyên ngành và đặc thù sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp:

• Chỉ tiêu 1: Tổng doanh thu. Chỉ tiêu này bao gồm doanh thu thuần về bán hàng và cung cấp dịch vụ, doanh thu từ hoạt động tài chính và các khoản thu nhập khác của doanh nghiệp. Đây là thước đo phản ánh quy mô hoạt động và khả năng chiếm lĩnh thị trường của doanh nghiệp trong năm tài chính.
• Chỉ tiêu 2: Lợi nhuận sau thuế. Được xác định cụ thể là lợi nhuận sau thuế thu nhập doanh nghiệp tại Mã số 60 của Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh. Chỉ tiêu này phản ánh trực tiếp hiệu quả kinh doanh cuối cùng sau khi đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế với Nhà nước.
• Chỉ tiêu 3: Tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu (ROE). ROE được tính toán bằng tỷ lệ giữa lợi nhuận sau thuế và vốn chủ sở hữu bình quân trong năm của doanh nghiệp. Trong trường hợp chỉ số ROE không khả dụng hoặc không phản ánh chính xác đặc thù hoạt động, cơ quan đại diện chủ sở hữu có thể xem xét giao chỉ tiêu tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên tổng tài sản (ROA) để thay thế.
• Chỉ tiêu 4: Giá trị khối lượng thực hiện hoặc giá trị giải ngân. Chỉ tiêu này áp dụng đối với các dự án đầu tư do doanh nghiệp là cơ quan chủ quản theo quy định của Luật Đầu tư công 2024, hoặc các khoản đầu tư, dự án đầu tư thuộc diện cơ quan đại diện chủ sở hữu xem xét, phê duyệt về mục đích, mức vốn, nguồn vốn và tiến độ thực hiện.
• Chỉ tiêu 5: Thực hiện nhiệm vụ được giao. Nhóm chỉ tiêu này bao gồm việc cung ứng các sản phẩm, dịch vụ công ích do Nhà nước giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng; đồng thời thực hiện các nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền giao trực tiếp cho doanh nghiệp.

Các số liệu dùng để tính toán, xác định các chỉ tiêu trên phải được trích xuất từ báo cáo tài chính năm đã được kiểm toán độc lập của doanh nghiệp, báo cáo thống kê và các tài liệu pháp lý liên quan khác.

Phương thức đánh giá và xếp loại doanh nghiệp theo 3 mức A, B, C

Việc xếp loại doanh nghiệp cuối năm sẽ dựa trên mức độ hoàn thành các chỉ tiêu được giao. Theo quy định tại Điều 30 Nghị định 365/2025/NĐ-CP, kết quả xếp loại được chia thành 3 mức độ: Loại A, Loại B và Loại C.

Đối với các doanh nghiệp hoạt động kinh doanh thông thường, việc xếp loại tuân thủ nguyên tắc:

- Xếp loại A: Khi doanh nghiệp đồng thời hoàn thành đạt hoặc vượt cả 3 chỉ tiêu: Tổng doanh thu, Lợi nhuận sau thuế và ROE (hoặc ROA).

- Xếp loại C: Khi doanh nghiệp có từ 03 chỉ tiêu trở lên không đạt, hoặc đồng thời cả hai chỉ tiêu then chốt là Tổng doanh thu và Lợi nhuận sau thuế đều không đạt.

- Xếp loại B: Là các trường hợp còn lại, không thuộc diện xếp loại A hay loại C.

Đối với các doanh nghiệp công ích, doanh nghiệp quốc phòng, an ninh hoặc hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, cơ quan đại diện chủ sở hữu có thể xem xét loại bỏ chỉ tiêu lợi nhuận (chỉ tiêu 2 và 3) để đánh giá dựa trên mức độ hoàn thành nhiệm vụ cung cấp sản phẩm, dịch vụ công ích hoặc nhiệm vụ chính trị được giao (chỉ tiêu 5).

Cơ chế loại trừ các yếu tố khách quan khi đánh giá

Một điểm tiến bộ và nhân văn trong quy định mới là cơ chế xem xét loại trừ các yếu tố tác động khách quan khi đánh giá, xếp loại doanh nghiệp. Cụ thể, theo khoản 3 Điều 30 Nghị định 365/2025/NĐ-CP, cơ quan đại diện chủ sở hữu sẽ xem xét loại trừ ảnh hưởng của các yếu tố sau:

- Tác động từ việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh được giao; các nhiệm vụ không vì mục tiêu lợi nhuận hoặc việc thử nghiệm các sản phẩm, dịch vụ công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới theo chủ trương của Nhà nước.

- Các nguyên nhân bất khả kháng như thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, chiến tranh hoặc các biến động kinh tế vĩ mô khách quan đã được cơ quan có thẩm quyền đánh giá và chấp thuận.

Quy định này giúp việc đánh giá, xếp loại doanh nghiệp Nhà nước trở nên thực chất hơn, tránh việc doanh nghiệp bị xếp loại kém do gánh vác các nhiệm vụ công ích hoặc chịu ảnh hưởng bởi các thiên tai, dịch bệnh bất khả kháng, từ đó tạo động lực cho ban điều hành doanh nghiệp yên tâm cống hiến và vận hành sản xuất kinh doanh hiệu quả.