Trong hoạt động ngân hàng, việc xử lý nợ xấu luôn là bài toán hóc búa, đặc biệt là khi tài sản bảo đảm lại trở thành vật chứng trong các vụ án hình sự. Trước đây, các tổ chức tín dụng thường phải đối mặt với tình trạng tài sản bị "giam lỏng" vô thời hạn để phục vụ điều tra, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng thu hồi vốn. Tuy nhiên, một bước ngoặt pháp lý quan trọng đã xuất hiện.

Nỗi lo "chôn chân" tài sản bảo đảm khi vướng vào án hình sự

Thực tế cho thấy, không ít trường hợp khách hàng vay vốn ngân hàng nhưng sau đó vi phạm pháp luật, dẫn đến việc tài sản bảo đảm (như bất động sản, xe cộ...) bị cơ quan chức năng niêm phong, thu giữ làm vật chứng. Theo quy định chung, vật chứng phải được bảo quản cho đến khi vụ án được giải quyết xong. Điều này khiến các ngân hàng rơi vào thế khó: nợ xấu vẫn tồn tại mà tài sản thì không thể xử lý.

Việc thiếu vắng một cơ chế phối hợp linh hoạt giữa cơ quan tiến hành tố tụng và tổ chức tín dụng đã tạo ra rào cản lớn trong việc khơi thông dòng vốn và làm sạch bảng cân đối kế toán của các ngân hàng.

Quy định cũ và những bất cập thực tế

Trước khi có những điều chỉnh mới, Luật Các tổ chức tín dụng 2024 chưa có những quy định thực sự chi tiết và cụ thể về việc hoàn trả vật chứng là tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu. Điều này dẫn đến sự lúng túng trong quá trình áp dụng pháp luật, khiến quyền lợi của bên nhận bảo đảm đôi khi bị xem nhẹ so với yêu cầu tố tụng.

Bước ngoặt từ Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi 2025

Để giải quyết triệt để vấn đề này, Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi 2025 đã bổ sung Điều 198c vào văn bản gốc. Đây được coi là "chiếc chìa khóa" giúp các ngân hàng tiếp cận lại tài sản bảo đảm một cách hợp pháp và sớm hơn.

Cụ thể, tại khoản 2 Điều 1 Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi 2025 quy định trích dẫn nguyên văn như sau:

“1. Sau khi hoàn tất thủ tục xác định chứng cứ và xét thấy không ảnh hưởng đến việc xử lý vụ án và thi hành án hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng hoàn trả vật chứng trong vụ án hình sự là tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu theo đề nghị của bên nhận bảo đảm là tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức mua bán, xử lý nợ nếu hợp đồng bảo đảm có thỏa thuận về việc bên bảo đảm đồng ý cho bên nhận bảo đảm có quyền thu giữ tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu khi xảy ra trường hợp xử lý tài sản bảo đảm theo quy định của pháp luật về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.

2. Việc xử lý tài sản bảo đảm sau khi được hoàn trả theo quy định tại khoản 1 Điều này được thực hiện theo quy định của pháp luật về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ”

Điều kiện để ngân hàng được hoàn trả vật chứng

Tuy nhiên, không phải mọi tài sản bảo đảm là vật chứng đều được hoàn trả ngay lập tức. Pháp luật đặt ra các điều kiện khắt khe để đảm bảo tính thượng tôn pháp luật:

• Hoàn tất xác định chứng cứ: Cơ quan tố tụng phải hoàn thành việc thu thập, giám định và xác định giá trị chứng cứ của tài sản đó.
• Không ảnh hưởng đến vụ án: Việc trả lại tài sản không được làm cản trở quá trình điều tra, truy tố, xét xử hoặc thi hành án hình sự sau này.
• Thỏa thuận trong hợp đồng: Đây là điểm cực kỳ quan trọng. Hợp đồng bảo đảm giữa ngân hàng và khách hàng phải có điều khoản thỏa thuận về việc ngân hàng có quyền thu giữ tài sản khi xảy ra nợ xấu theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

Ý nghĩa của quy định mới đối với hệ thống ngân hàng

Quy định này không chỉ giúp giảm bớt gánh nặng nợ xấu cho hệ thống ngân hàng mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ nợ. Khi tài sản được hoàn trả, việc xử lý sẽ tuân theo các trình tự thông thường về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, giúp đẩy nhanh tiến độ thu hồi nợ và tái đầu tư nguồn vốn vào nền kinh tế.

Các chuyên gia pháp lý nhận định, đây là một bước tiến dài trong việc hoàn thiện thể chế về xử lý nợ xấu, tạo sự đồng bộ giữa pháp luật về ngân hàng và pháp luật tố tụng hình sự. Đối với các tổ chức tín dụng, việc rà soát lại các điều khoản trong hợp đồng bảo đảm ngay từ bây giờ là vô cùng cần thiết để có thể tận dụng tối đa ưu thế từ quy định mới này.