Trong bối cảnh công cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng đang được triển khai quyết liệt, tội nhận hối lộ luôn là tâm điểm chú ý của dư luận bởi tính chất nguy hiểm và hệ lụy nghiêm trọng đối với bộ máy Nhà nước. Tính đến thời điểm tháng 11 năm 2020, các quy định pháp luật về tội danh này đã được hoàn thiện nhằm răn đe và xử lý nghiêm minh các hành vi sai phạm.

Thế nào là hành vi nhận hối lộ theo quy định pháp luật?

Căn cứ quy định tại Điều 354 Bộ luật Hình sự 2015, nhận hối lộ được hiểu là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn của mình để trực tiếp hoặc qua trung gian nhận hoặc sẽ nhận bất kỳ lợi ích nào cho chính bản thân mình hoặc cho người, tổ chức khác.

Mục đích của việc nhận lợi ích này là để người có chức vụ làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa hối lộ. Đây là tội danh thuộc nhóm tội phạm về chức vụ, xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức và làm tha hóa đội ngũ cán bộ.

Các dấu hiệu cấu thành tội phạm bao gồm:

• Chủ thể: Là người có chức vụ, quyền hạn (bao gồm cả trong khu vực Nhà nước và khu vực ngoài Nhà nước).
• Hành vi: Nhận hoặc sẽ nhận tiền, tài sản, lợi ích vật chất hoặc lợi ích phi vật chất.
• Giá trị của hối lộ: Từ 2.000.000 đồng trở lên hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng thuộc các trường hợp đặc biệt (đã bị kỷ luật, đã bị kết án về tội tham nhũng...).

"1. Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn trực tiếp hoặc qua trung gian nhận hoặc sẽ nhận bất kỳ lợi ích nào sau đây cho chính bản thân người đó hoặc cho người hoặc tổ chức khác để làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa hối lộ..."

Các khung hình phạt nghiêm khắc đối với tội nhận hối lộ

Pháp luật hình sự Việt Nam phân hóa trách nhiệm hình sự đối với tội nhận hối lộ thành 04 khung hình phạt chính dựa trên giá trị của hối lộ và tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi:

1. Khung hình phạt cơ bản (Khoản 1)

Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm đối với các trường hợp nhận của hối lộ trị giá từ 2 triệu đến dưới 100 triệu đồng hoặc lợi ích phi vật chất.

2. Khung hình phạt tăng nặng thứ nhất (Khoản 2)

Phạt tù từ 07 năm đến 15 năm nếu phạm tội thuộc một trong các trường hợp: có tổ chức; lạm dụng chức vụ, quyền hạn; của hối lộ trị giá từ 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng; gây thiệt hại về tài sản từ 1 tỷ đến dưới 3 tỷ đồng; phạm tội 02 lần trở lên...

3. Khung hình phạt tăng nặng thứ hai (Khoản 3)

Phạt tù từ 15 năm đến 20 năm khi của hối lộ trị giá từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng hoặc gây thiệt hại về tài sản từ 3 tỷ đến dưới 5 tỷ đồng.

4. Khung hình phạt cao nhất (Khoản 4)

Phạt tù 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình đối với trường hợp của hối lộ trị giá từ 1 tỷ đồng trở lên hoặc gây thiệt hại về tài sản từ 5 tỷ đồng trở lên.

Xử lý kỷ luật cán bộ, công chức theo Nghị định 112/2020/NĐ-CP

Bên cạnh trách nhiệm hình sự, người có hành vi nhận hối lộ còn phải chịu các hình thức kỷ luật nghiêm khắc theo quy định tại Nghị định 112/2020/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 20/09/2020):

• Đối với công chức không giữ chức vụ lãnh đạo: Khiển trách, cảnh cáo, hạ bậc lương, buộc thôi việc.
• Đối với công chức giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý: Khiển trách, cảnh cáo, giáng chức, cách chức, buộc thôi việc.

Đặc biệt, theo quy định tại Luật Phòng, chống tham nhũng 2018, người có hành vi tham nhũng (bao gồm nhận hối lộ) phải bị xử lý nghiêm minh, kịp thời, bất kể người đó là ai, giữ chức vụ gì.

Quy định nhân văn về việc nộp lại tài sản để thoát án tử hình

Một điểm mới đáng chú ý trong chính sách hình sự của nước ta là quy định tại điểm c khoản 3 Điều 40 Bộ luật Hình sự 2015. Theo đó, người bị kết án tử hình về tội nhận hối lộ mà sau khi bị kết án đã chủ động nộp lại ít nhất 3/4 tài sản nhận hối lộ và hợp tác tích cực với cơ quan chức năng thì không bị thi hành án tử hình mà được chuyển thành tù chung thân.

Quy định này nhằm khuyến khích người phạm tội khắc phục hậu quả, thu hồi tối đa tài sản tham nhũng cho Nhà nước, đồng thời thể hiện tính nhân đạo của pháp luật xã hội chủ nghĩa.

Kết luận: Tội nhận hối lộ không chỉ dẫn đến những bản án tù dài hạn mà còn có thể tước đi quyền được sống của người phạm tội. Việc hiểu rõ các quy định pháp luật là cần thiết để mỗi cán bộ, công chức tự răn mình, giữ vững đạo đức công vụ trong sạch.