Trong đời sống xã hội, không ít vụ án mạng thương tâm đã xảy ra mà thủ phạm là những người có tiền sử mắc bệnh tâm thần. Dư luận thường đặt câu hỏi: Liệu có phải cứ 'điên' là được miễn tội? Thực tế, ranh giới giữa việc được loại trừ trách nhiệm hình sự và việc phải chịu chế tài của pháp luật đối với nhóm đối tượng này là vô cùng khắt khe, dựa trên những quy định cụ thể tại Bộ luật Hình sự 2015.

Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự là gì?

Theo quy định tại Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015, tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự được xác định như sau:

"Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần, một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự."

Như vậy, để được miễn trách nhiệm hình sự, người phạm tội phải hội đủ hai điều kiện (yếu tố y học và yếu tố tâm lý):

• Yếu tố y học: Đang mắc bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác làm rối loạn hoạt động tâm thần.
• Yếu tố tâm lý: Tình trạng bệnh đó phải dẫn đến hậu quả là mất khả năng nhận thức hoặc mất khả năng điều khiển hành vi tại thời điểm gây án.

Nếu một người mắc bệnh tâm thần nhưng tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội, họ vẫn có khả năng nhận thức được tính chất nguy hiểm của hành vi hoặc vẫn điều khiển được hành vi của mình thì vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, tuy nhiên có thể được xem xét là tình tiết giảm nhẹ.

Giám định pháp y tâm thần: Thủ tục bắt buộc không thể bỏ qua

Để xác định một người có thực sự mất năng lực hành vi hay không, cơ quan tiến hành tố tụng không thể chỉ dựa vào bệnh án cũ hay lời khai của gia đình. Theo khoản 1 Điều 206 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, tình trạng tâm thần của người bị buộc tội là trường hợp bắt buộc phải trưng cầu giám định khi có sự nghi ngờ về năng lực trách nhiệm hình sự của họ.

Kết luận của Hội đồng giám định pháp y tâm thần sẽ là căn cứ pháp lý quan trọng nhất để Viện kiểm sát hoặc Tòa án ra quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh hoặc tiếp tục các bước tố tụng bình thường.

Những trường hợp người tâm thần vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự

Pháp luật Việt Nam không mặc nhiên miễn tội cho tất cả những người có hồ sơ bệnh án tâm thần. Có hai kịch bản chính mà người bệnh vẫn phải đối mặt với hình phạt:

1. Phạm tội khi đang bình thường, phát bệnh sau khi gây án

Đây là trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 49 Bộ luật Hình sự 2015. Nếu một người thực hiện hành vi phạm tội trong trạng thái hoàn toàn minh mẫn, có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự, nhưng trước khi bị kết án mới lâm vào tình trạng mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi, thì quy trình xử lý sẽ như sau:

• Tòa án ra quyết định đưa họ vào cơ sở điều trị chuyên khoa để bắt buộc chữa bệnh.
• Sau khi khỏi bệnh: Người đó có thể phải chịu trách nhiệm hình sự bình thường cho hành vi đã thực hiện trước đó.

2. Mắc bệnh nhưng chưa đến mức mất khả năng nhận thức

Thực tế có nhiều dạng bệnh tâm thần. Nếu kết quả giám định cho thấy người phạm tội chỉ bị hạn chế khả năng nhận thức hoặc hạn chế khả năng điều khiển hành vi (chưa mất hẳn), họ vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, đây được coi là một tình tiết để Tòa án xem xét giảm nhẹ hình phạt khi lượng hình.

Ranh giới mong manh và sự thận trọng của cơ quan điều tra

Việc xác định thời điểm phát bệnh là trước, trong hay sau khi thực hiện hành vi phạm tội là một thách thức lớn đối với các cơ quan chức năng. Có không ít trường hợp đối tượng phạm tội tìm cách 'chạy' bệnh án tâm thần nhằm trốn tránh sự trừng phạt của pháp luật. Do đó, quy trình giám định luôn được thực hiện bởi các chuyên gia đầu ngành và dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan tố tụng.

Tóm lại, bệnh tâm thần chỉ là căn cứ để loại trừ trách nhiệm hình sự khi nó trực tiếp tước bỏ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của con người tại thời điểm gây án. Mọi hành vi lợi dụng kẽ hở này đều sẽ bị đấu tranh và xử lý nghiêm minh theo đúng tinh thần của pháp luật Việt Nam.