Trong kỷ nguyên số hóa, các công việc tự do như làm freelance, tiếp thị liên kết (affiliate marketing), hay livestream bán hàng trên các nền tảng mạng xã hội đang trở thành xu hướng bùng nổ, mang lại nguồn thu nhập khổng lồ cho nhiều cá nhân tại Việt Nam. Tuy nhiên, đi kèm với cơ hội thu nhập cao là những nghĩa vụ pháp lý về thuế mà không phải ai cũng nắm rõ. Nhiều người vẫn lầm tưởng rằng chỉ khi thành lập doanh nghiệp hoặc đăng ký hộ kinh doanh mới phải nộp thuế, còn làm tự do thì "vô can".

Thực tế hoàn toàn ngược lại. Theo hành lang pháp lý mới nhất áp dụng trong năm 2026, những cá nhân phát sinh thu nhập từ các hoạt động trên nhưng không đăng ký kinh doanh, không đăng ký thuế sẽ bị cơ quan thuế quản lý chặt chẽ và áp mức thuế suất lũy tiến từng phần cực kỳ cao, tối đa lên tới 35%.

Cá nhân làm việc tự do (freelance) cần chủ động tìm hiểu nghĩa vụ thuế để tránh rủi ro pháp lý (ảnh minh họa)

Thu nhập từ Affiliate, Freelance, Livestream được định nghĩa thế nào?

Để xác định nghĩa vụ thuế, trước hết cần làm rõ bản chất của các khoản thu nhập này dưới góc độ pháp lý. Theo quy định tại điểm c khoản 2 Điều 8 Nghị định 253/2026/NĐ-CP hướng dẫn về thu nhập từ tiền lương, tiền công, các khoản thu nhập chịu thuế bao gồm:

"Tiền thù lao nhận được từ cung cấp dịch vụ của cá nhân không đăng ký kinh doanh, không đăng ký thuế cho hoạt động kinh doanh, kể cả có hay không có giấy phép hoặc chứng chỉ hành nghề."

Như vậy, nếu bạn là một freelancer nhận viết code, thiết kế đồ họa, dịch thuật; một nhà sáng tạo nội dung nhận tiền hoa hồng từ tiếp thị liên kết (affiliate); hay một streamer nhận tiền thù lao quảng cáo, livestream bán hàng cho các nhãn hàng... nhưng không thực hiện đăng ký kinh doanh và không đăng ký thuế cho hoạt động kinh doanh, thì toàn bộ các khoản thu nhập này sẽ được pháp luật phân loại vào nhóm thu nhập từ tiền lương, tiền công chứ không phải thu nhập từ kinh doanh.

Cơ chế khấu trừ 10% tại nguồn và nghĩa vụ quyết toán cuối năm

Khi dòng tiền được xác định là thu nhập từ tiền lương, tiền công của cá nhân không ký hợp đồng lao động (hoặc ký hợp đồng dưới 3 tháng), cơ chế quản lý thuế sẽ được thực hiện qua hai bước nghiêm ngặt:

Bước 1: Khấu trừ 10% tại nguồn

Mỗi lần chi trả thu nhập từ 2.000.000 đồng trở lên cho cá nhân, các đơn vị chi trả (như các công ty mạng lưới affiliate, các nhãn hàng thuê livestream, các doanh nghiệp thuê freelancer) có trách nhiệm tạm khấu trừ 10% thuế thu nhập cá nhân (TNCN) trên tổng mức thu nhập trước khi thanh toán cho cá nhân. Số tiền này sẽ được doanh nghiệp nộp trực tiếp vào ngân sách Nhà nước.

Bước 2: Quyết toán thuế cuối năm theo biểu thuế lũy tiến

Khoản khấu trừ 10% nêu trên chỉ là mức tạm thu. Đến cuối năm tài chính, cá nhân có nghĩa vụ tổng hợp toàn bộ các nguồn thu nhập từ tiền lương, tiền công trong năm để thực hiện quyết toán thuế TNCN trực tiếp với cơ quan thuế.

Lúc này, tổng thu nhập chịu thuế sau khi trừ đi các khoản giảm trừ gia cảnh (cho bản thân và người phụ thuộc), các khoản đóng góp từ thiện, nhân đạo (nếu có) sẽ được áp dụng theo Biểu thuế lũy tiến từng phần quy định tại Điều 9 Luật Thuế thu nhập cá nhân 2025. Mức thuế suất thực tế sẽ dao động từ 5% đến tối đa là 35% tùy thuộc vào mức thu nhập chịu thuế của bạn.

Hoạt động livestream bán hàng và sáng tạo nội dung số đang được cơ quan thuế giám sát chặt chẽ (ảnh minh họa)

Chi tiết Biểu thuế lũy tiến từng phần áp dụng năm 2026

Dưới đây là bảng chi tiết các bậc thuế suất lũy tiến áp dụng đối với phần thu nhập tính thuế từ tiền lương, tiền công theo quy định tại khoan 2 Điều 9 Luật Thuế thu nhập cá nhân 2025:

Ví dụ thực tế: Nếu một cá nhân làm affiliate có tổng thu nhập tính thuế sau khi trừ các khoản giảm trừ gia cảnh trong năm là 500 triệu đồng (trung bình khoảng 41,6 triệu đồng/tháng). Khi quyết toán thuế cuối năm, số thuế phải nộp sẽ được tính lũy tiến theo từng bậc:

• Bậc 1: 120 triệu đồng x 5% = 6 triệu đồng.
• Bậc 2: (360 - 120) triệu đồng x 10% = 24 triệu đồng.
• Bậc 3: (500 - 360) triệu đồng x 20% = 28 triệu đồng.

Tổng số thuế TNCN phải nộp trong năm là: 6 + 24 + 28 = 58 triệu đồng (tương đương mức thuế suất thực tế khoảng 11,6% trên tổng thu nhập tính thuế). Nếu trong năm các đơn vị chi trả đã tạm khấu trừ 10% (tương đương 50 triệu đồng), cá nhân này sẽ phải nộp thêm 8 triệu đồng khi quyết toán.

Giải pháp tối ưu: Đăng ký hộ kinh doanh để hưởng thuế suất ưu đãi chỉ từ 1.5% - 2%

Đối với các cá nhân có nguồn thu nhập cao và ổn định từ hoạt động thương mại điện tử, affiliate hay cung cấp dịch vụ số, việc duy trì mô hình hoạt động tự do không đăng ký kinh doanh sẽ gây ra gánh nặng thuế rất lớn (lên tới 35% ở bậc cao nhất). Để tối ưu hóa chi phí thuế một cách hợp pháp, các chuyên gia pháp lý khuyến nghị cá nhân nên tiến hành đăng ký thành lập Hộ kinh doanh cá thể.

Khi đã có giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh và đăng ký thuế theo mô hình hộ kinh doanh, cá nhân sẽ nộp thuế theo phương pháp khoán hoặc phương pháp kê khai dành cho hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh. Theo quy định hiện hành, mức thuế áp dụng đối với hộ kinh doanh dịch vụ, thương mại điện tử cực kỳ ưu đãi:

• Hoạt động phân phối, cung cấp hàng hóa (bao gồm cả livestream bán hàng tự chủ nguồn hàng): Thuế suất GTGT là 1%, thuế suất TNCN là 0,5% (Tổng cộng chỉ 1,5% trên doanh thu).
• Hoạt động dịch vụ, môi giới, tiếp thị liên kết (affiliate), quảng cáo: Thuế suất GTGT là 5%, thuế suất TNCN là 2% (Tổng cộng chỉ 7% trên doanh thu).

Việc chuyển đổi sang mô hình hộ kinh doanh không chỉ giúp giảm thiểu số thuế phải nộp một cách hợp pháp mà còn giúp cá nhân dễ dàng xuất hóa đơn cho đối tác, nâng cao uy tín và chuyên nghiệp hóa hoạt động kinh doanh của mình.

Tóm lại, việc siết chặt quản lý thuế đối với dòng tiền trên không gian mạng là xu thế tất yếu. Các cá nhân hoạt động trong lĩnh vực affiliate, freelance, livestream cần chủ động rà soát doanh thu, thực hiện đăng ký kinh doanh hoặc chủ động kê khai quyết toán thuế đúng hạn để tránh bị xử phạt chậm nộp hoặc truy thu thuế với mức phạt nặng nề.