Trong nỗ lực hoàn thiện hành lang pháp lý cho nền kinh tế số, Bộ Công an đang chủ trì soạn thảo dự án Luật Định danh và xác thực điện tử. Đây được xem là bước tiến quan trọng nhằm nâng tầm các quy định từ cấp Nghị định lên cấp Luật, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho các giao dịch trên môi trường điện tử. Tuy nhiên, một trong những nội dung đang thu hút sự quan tâm và thảo luận sôi nổi từ cộng đồng doanh nghiệp và các chuyên gia pháp lý chính là đề xuất mở rộng phạm vi đối tượng định danh điện tử tại Điều 7 của dự thảo Luật.

Mở rộng phạm vi định danh: 5 nhóm đối tượng nằm trong tầm ngắm

Nếu như trước đây, theo quy định tại Nghị định 69/2024/NĐ-CP và Luật Căn cước 2023, việc định danh điện tử chủ yếu tập trung vào chủ thể là cá nhân và tổ chức, thì tại dự thảo Luật mới, Bộ Công an đã đề xuất một bước đi táo bạo khi mở rộng đối tượng định danh lên tới 5 nhóm thực thể khác nhau. Cụ thể, Điều 7 dự thảo Luật quy định các đối tượng định danh điện tử bao gồm:

• Nhóm 1: Cơ quan, tổ chức, cá nhân. Đây là nhóm đối tượng truyền thống, bảo đảm danh tính điện tử có khả năng xác định duy nhất của chủ thể, tương thích với thông tin nhân thân và thông tin pháp lý do cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác lập.
• Nhóm 2: Các đối tượng tồn tại dưới dạng vật chất. Nhóm này bao gồm sản phẩm, hàng hóa, thiết bị và các loại tài sản, vật chất khác.
• Nhóm 3: Các đối tượng tồn tại dưới dạng phi vật chất. Đây là nhóm có phạm vi rất rộng và mới mẻ, bao gồm:
  • Dữ liệu và tài nguyên số: cơ sở dữ liệu, tệp dữ liệu, hình ảnh, video, các dữ liệu và tài nguyên số khác;
  • Tên miền, địa chỉ mạng, ứng dụng, phần mềm và các dịch vụ số;
  • Quyền tài sản và quyền sở hữu trí tuệ: quyền tác giả, quyền liên quan; sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp; các quyền tài sản khác theo quy định pháp luật;
  • Tài sản số theo quy định của pháp luật về công nghiệp công nghệ số;
  • Di sản văn hóa phi vật thể;
  • Các đối tượng phi vật chất khác theo quy định pháp luật.
• Nhóm 4: Hoạt động, sự kiện, giao dịch, hành vi, tương tác giữa các đối tượng. Hoạt động định danh đối với nhóm này phải bảo đảm danh tính điện tử có khả năng liên kết với danh tính điện tử của tất cả các bên tham gia, bao gồm thông tin về thời gian, địa điểm và ngữ cảnh xảy ra.
• Nhóm 5: Địa điểm và không gian. Bao gồm các không gian vật lý và không gian số cần được định danh để quản lý.

Dự thảo cũng đặt ra nguyên tắc cốt lõi tại khoản 3 Điều 4: "Mỗi đối tượng có một danh tính điện tử duy nhất, chính xác, đầy đủ và được cập nhật kịp thời. Không thu thập lại dữ liệu đã có trong cơ sở dữ liệu quốc gia, chuyên ngành."

Góc nhìn phản biện: Lo ngại gánh nặng chi phí tuân thủ và tính khả thi

Mặc dù việc luật hóa hạ tầng định danh được đánh giá là bước đi tất yếu để thúc đẩy kinh tế số, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã bày tỏ nhiều lo ngại sâu sắc dưới góc độ thực tiễn kinh doanh. Trong văn bản góp ý gửi Bộ Công an, VCCI nhấn mạnh rằng việc mở rộng đối tượng định danh tới hầu như mọi thực thể (từ sản phẩm, thiết bị, dữ liệu đến tài sản số, địa điểm...) và bắt buộc phải liên kết danh tính điện tử của chúng với chủ sở hữu khi tham gia giao dịch có thể tạo ra một gánh nặng tuân thủ khổng lồ cho doanh nghiệp.

"Nếu áp dụng theo nghĩa bao trùm, quy định này có thể đặt nghĩa vụ định danh lên gần như mọi giao dịch thương mại, dân sự thông thường, kéo theo chi phí và thủ tục rất lớn", VCCI nhận định.

Đặc biệt, đối với các ngành có tốc độ luân chuyển nhanh như thương mại điện tử, bán lẻ, logistics, việc duy trì liên kết danh tính điện tử theo thời gian thực giữa hàng triệu sản phẩm, hàng hóa với chủ sở hữu là điều cực kỳ khó khả thi và tốn kém. Do đó, VCCI kiến nghị ban soạn thảo cần áp dụng nguyên tắc quản lý theo rủi ro: chỉ bắt buộc định danh với nhóm đối tượng thực sự cần thiết vì lý do an ninh, an toàn; còn lại nên khuyến khích theo cơ chế tự nguyện.

Tránh chồng lấn mã định danh và "giẫm chân" lên khu vực tư nhân

Một vấn đề pháp lý khác được đặt ra là sự đồng bộ với hệ thống pháp luật chuyên ngành. Hiện nay, các lĩnh vực chuyên ngành đã có sẵn các mã định danh hoạt động rất hiệu quả như mã số doanh nghiệp, mã thửa đất, mã định danh hàng hóa chuẩn GS1... Việc dự thảo Luật chưa phân định rõ mối quan hệ này có thể dẫn đến sự chồng lấn, lãng phí nguồn lực của xã hội. VCCI đề nghị Luật Định danh cần khẳng định rõ vai trò là luật khung, loại trừ các hoạt động định danh chuyên ngành đã có từ trước và bảo đảm tương thích với chuẩn quốc tế.

Bên cạnh đó, ranh giới giữa vai trò của Nhà nước và thị trường cũng cần được làm rõ. Dự thảo định hướng phát triển ứng dụng VNeID lấn sang các phân khúc dịch vụ thương mại mà khu vực tư nhân đang làm tốt như cấp chữ ký số công cộng. Các chuyên gia khuyến nghị VNeID chỉ nên đóng vai trò hạ tầng nền tảng, ưu tiên mở cổng API cho doanh nghiệp khai thác, thay vì trực tiếp cạnh tranh thương mại nhằm bảo vệ động lực đầu tư của thị trường.

Rõ ràng, việc xây dựng Luật Định danh và xác thực điện tử là cần thiết, nhưng để đạo luật này thực sự đi vào cuộc sống, ban soạn thảo cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa mục tiêu quản lý nhà nước và chi phí tuân thủ của doanh nghiệp, đảm bảo một môi trường kinh doanh thông thoáng, cạnh tranh lành mạnh và phát triển bền vững.