Bước ngoặt mới trong quản lý phí và lệ phí từ năm 2026

Từ ngày 01/01/2026, Nghị định 2/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực thi hành, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc quản lý tài chính công, siết chặt kỷ cương và nâng cao tính minh bạch trong hoạt động thu, nộp ngân sách. Nghị định này không chỉ thay thế các quy định cũ đã không còn phù hợp tại Nghị định 109/2013/NĐ-CP mà còn thiết lập một hệ thống chế tài xử phạt nghiêm khắc, phân định rõ ràng trách nhiệm của từng chủ thể liên quan.

Việc ban hành văn bản pháp quy mới này được đánh giá là giải pháp cấp thiết nhằm chấm dứt tình trạng lạm thu, tự ý đặt ra các khoản phí, lệ phí trái quy định tại một số địa phương, cơ quan, tổ chức thời gian qua. Đồng thời, đây cũng là cơ sở pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp khi thực hiện các thủ tục hành chính và dịch vụ công.

Những hành vi nào sẽ bị 'sờ gáy' và mức phạt ra sao?

Theo quy định chi tiết tại Điều 5 Nghị định 2/2026/NĐ-CP, khung phạt tiền đối với các hành vi vi phạm đã được điều chỉnh tăng mạnh nhằm đảm bảo tính răn đe. Cụ thể:

• Đối với cá nhân: Mức phạt tiền tối đa cho một hành vi vi phạm trong lĩnh vực phí, lệ phí là 50.000.000 đồng.
• Đối với tổ chức: Mức phạt tiền tối đa lên đến 100.000.000 đồng (bằng 02 lần mức phạt đối với cá nhân cho cùng một hành vi vi phạm theo quy định tại khoản 1 Điều 5 Nghị định 2/2026/NĐ-CP).
• Hộ kinh doanh, hộ gia đình và cộng đồng dân cư khi vi phạm sẽ bị áp dụng mức phạt tiền như đối với cá nhân.

Bên cạnh đó, khoản 3 Điều 5 Nghị định 2/2026/NĐ-CP cũng hướng dẫn rất rõ nguyên tắc xác định mức phạt tiền cụ thể. Theo đó, mức phạt đối với hành vi không có tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ là mức trung bình của khung hình phạt. Nếu có tình tiết giảm nhẹ hoặc tăng nặng, mức phạt sẽ được tính toán bù trừ một cách khoa học, minh bạch, tránh sự tùy tiện của người có thẩm quyền xử phạt.

Tự ý đặt ra các loại phí: Chế tài nghiêm khắc lên đến 100 triệu đồng

Một trong những hành vi bị nghiêm cấm hàng đầu theo quy định của Luật Phí và lệ phí 2015 là việc tự ý đặt ra và tổ chức thu các khoản phí, lệ phí ngoài danh mục được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt. Để cụ thể hóa lệnh cấm này, Điều 10 Nghị định 2/2026/NĐ-CP đã đưa ra các mức phạt lũy tiến cực kỳ nghiêm khắc dựa trên quy mô số tiền vi phạm:

khoản 1 Điều 10 Nghị định 2/2026/NĐ-CP quy định mức phạt tiền đối với hành vi tự đặt và thu các loại phí, lệ phí như sau:
- Phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 4.000.000 đồng nếu số tiền vi phạm dưới 10.000.000 đồng;
- Phạt tiền từ 4.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng nếu số tiền vi phạm từ 10.000.000 đồng đến dưới 30.000.000 đồng;
- Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng nếu số tiền vi phạm từ 30.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng;
- Phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng nếu số tiền vi phạm từ 50.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng;
- Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 80.000.000 đồng nếu số tiền vi phạm từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng;
- Phạt tiền từ 80.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng nếu số tiền vi phạm từ 300.000.000 đồng trở lên.

Quy định này áp dụng trực tiếp đối với các tổ chức thu phí. Đối với hành vi thu phí, lệ phí không đúng mức quy định (thu cao hơn hoặc thấp hơn mức ban hành), mức phạt tiền cũng dao động từ 1.000.000 đồng đến tối đa 100.000.000 đồng tùy thuộc vào số tiền chênh lệch vi phạm theo quy định tại khoản 2 Điều 10 Nghị định 2/2026/NĐ-CP.

Vi phạm về miễn, giảm và chậm nộp tiền phí vào ngân sách

Không chỉ xử lý nghiêm hành vi lạm thu, Nghị định mới cũng siết chặt quản lý đối với người nộp và tổ chức thu trong việc thực hiện nghĩa vụ tài chính. Hành vi khai man, giả mạo hồ sơ để được miễn, giảm phí, lệ phí trái quy định sẽ bị xử phạt nghiêm khắc nhằm bảo đảm sự công bằng xã hội.

Đối với các tổ chức được ủy quyền thu phí, lệ phí, nếu có hành vi chậm nộp tiền phí đã thu được vào ngân sách nhà nước hoặc không thực hiện đúng chế độ kê khai, quyết toán, họ sẽ phải đối mặt với các chế tài xử phạt hành chính về quản lý thuế. Mức phạt chậm nộp và các chế tài liên quan sẽ được áp dụng theo quy định của Luật Quản lý thuế 2019.

"Thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực phí, lệ phí là 02 năm. Đối với vi phạm hành chính đã kết thúc thì thời hiệu được tính từ thời điểm chấm dứt hành vi vi phạm. Đối với vi phạm hành chính đang được thực hiện thì thời hiệu được tính từ thời điểm phát hiện hành vi vi phạm." - Trích dẫn quy định tại Điều 6 Nghị định 2/2026/NĐ-CP.

Biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc hoàn trả tiền thu sai cho người dân

Điểm tiến bộ và mang tính nhân văn sâu sắc của Nghị định lần này nằm ở các biện pháp khắc phục hậu quả được quy định tại Điều 4 Nghị định 2/2026/NĐ-CP và khoản 3 Điều 10 Nghị định 2/2026/NĐ-CP. Cơ quan nhà nước không chỉ dừng lại ở việc phạt tiền để nộp vào công quỹ, mà còn tập trung khắc phục triệt để quyền lợi cho người bị thiệt hại:

• Buộc hoàn trả toàn bộ số tiền phí, lệ phí thu sai: Theo quy định tại điểm a khoản 3 Điều 10 Nghị định 2/2026/NĐ-CP, tổ chức, cá nhân vi phạm buộc phải hoàn trả lại toàn bộ số tiền đã thu sai quy định cho người nộp. Trong trường hợp không thể xác định được người nộp để hoàn trả (ví dụ thu phí vãng lai không lưu thông tin), số tiền này sẽ bị tịch thu và nộp vào ngân sách nhà nước.
• Buộc nộp ngân sách nhà nước số tiền phí, lệ phí gian lận: Áp dụng đối với các hành vi trốn nộp hoặc gian lận để được miễn giảm sai đối tượng theo quy định tại điểm a khoản 2 Điều 4 Nghị định 2/2026/NĐ-CP.
• Buộc thực hiện đúng trách nhiệm công khai, minh bạch: Tổ chức thu phí phải thực hiện niêm yết công khai mức thu, đối tượng nộp, miễn giảm tại địa điểm thu và trên trang thông tin điện tử theo quy định tại điểm c khoản 2 Điều 4 Nghị định 2/2026/NĐ-CP và quy định chung của Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012.

Khuyến nghị pháp lý từ chuyên gia

Để chủ động thích ứng với các quy định mới có hiệu lực từ năm 2026, các cơ quan, tổ chức được giao nhiệm vụ thu phí, lệ phí cần khẩn trương rà soát lại toàn bộ danh mục và mức thu hiện hành tại đơn vị mình. Việc niêm yết công khai bảng giá phí, lệ phí tại nơi đón tiếp người dân và trên môi trường mạng là bắt buộc và phải được thực hiện nghiêm túc.

Đối với người dân và doanh nghiệp, khi thực hiện các giao dịch hành chính công, cần nâng cao nhận thức pháp lý, chủ động yêu cầu cơ quan thu cấp biên lai, chứng từ hợp pháp. Khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu lạm thu, thu sai mức quy định hoặc tự ý đặt ra các khoản thu lạ, người dân có quyền và nên phản ánh ngay đến đường dây nóng của cơ quan thanh tra tài chính hoặc cơ quan quản lý thuế địa phương để kịp thời bảo vệ quyền lợi của mình và góp phần giữ gìn sự minh bạch của nền tài chính quốc gia.