Trong nỗ lực đẩy mạnh Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020, Chính phủ đã có những điều chỉnh quan trọng nhằm bảo vệ quyền lợi của người dân và đảm bảo tính bền vững của chương trình. Ngày 08/06/2012, Thủ tướng Chính phủ đã chính thức ký ban hành Quyết định 695/QĐ-TTg, sửa đổi các nguyên tắc về cơ chế hỗ trợ vốn, đánh dấu một bước ngoặt trong cách tiếp cận huy động sức dân.

Tuyệt đối không quy định bắt buộc nhân dân đóng góp

Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất tại Quyết định 695/QĐ-TTg là yêu cầu khắt khe đối với chính quyền địa phương các cấp (tỉnh, huyện, xã) trong việc huy động nguồn lực. Theo đó, pháp luật nghiêm cấm việc ban hành các quy định bắt buộc nhân dân phải đóng góp tiền bạc hoặc công sức để xây dựng cơ sở hạ tầng.

Thay vì áp đặt, chính quyền chỉ được phép vận động bằng các hình thức thích hợp dựa trên tinh thần tự nguyện. Mọi mức đóng góp cụ thể cho từng dự án phải được đưa ra bàn bạc công khai, dân chủ trong cộng đồng dân cư và phải được Hội đồng nhân dân (HĐND) thông qua. Điều này nhằm đảm bảo nguyên tắc "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra", tránh tình trạng lạm thu gây bức xúc trong dư luận xã hội tại các vùng nông thôn.

Chế độ thù lao cho hộ nghèo khi tham gia lao động

Nhằm hỗ trợ các đối tượng yếu thế, Chính phủ quy định rõ về quyền lợi của hộ nghèo khi trực tiếp tham gia lao động xây dựng các công trình hạ tầng kinh tế - xã hội tại địa phương. Cụ thể, những đối tượng này sẽ được xem xét trả thù lao lao động.

Mức thù lao này sẽ được tính toán dựa trên mặt bằng tiền lương chung của thị trường lao động tại địa phương và khả năng cân đối ngân sách của từng vùng. UBND địa phương có trách nhiệm trình Thường trực HĐND cùng cấp để quyết định mức thù lao cụ thể, đảm bảo sự công bằng và khuyến khích tinh thần lao động của người dân.

Phân định rõ các hạng mục ngân sách hỗ trợ 100%

So với quy định cũ tại Quyết định 800/QĐ-TTg, cơ chế hỗ trợ vốn đã có sự thay đổi linh hoạt hơn. Ngân sách Nhà nước sẽ tập trung hỗ trợ 100% kinh phí cho các hạng mục mang tính nền tảng và quản lý, bao gồm:

• Công tác quy hoạch xây dựng nông thôn mới;
• Xây dựng trụ sở làm việc của UBND xã;
• Kinh phí đào tạo, bồi dưỡng kiến thức cho đội ngũ cán bộ xã, thôn bản và cán bộ hợp tác xã.

Đối với các công trình hạ tầng trực tiếp phục vụ đời sống và sản xuất như đường giao thông đến trung tâm xã, đường thôn xóm, kênh mương nội đồng, trường học hay trạm y tế... ngân sách sẽ chỉ hỗ trợ một phần kinh phí. Phần còn lại sẽ được huy động từ các nguồn lực hợp pháp khác và sự đóng góp tự nguyện của nhân dân. Tuy nhiên, một ngoại lệ quan trọng là đối với các xã nghèo (thuộc Chương trình 30a), Nhà nước vẫn tiếp tục duy trì mức hỗ trợ 100% cho các hạng mục này để đảm bảo tiến độ về đích nông thôn mới.

Quyết định 695/QĐ-TTg có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký (08/06/2012) và chính thức thay thế các quy định trước đây tại khoản 3 Điều 1 Quyết định 800/QĐ-TTg ngày 04/06/2010.