Ngày 16/6/2025 sẽ đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lịch sử hành chính Việt Nam khi Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 chính thức có hiệu lực. Điểm đáng chú ý nhất của đạo luật này chính là việc tái cấu trúc toàn diện hệ thống đơn vị hành chính, hướng tới một bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực và hiệu quả.

Cấu trúc đơn vị hành chính mới: Chỉ còn 2 cấp

Thay vì mô hình 3 cấp (Tỉnh - Huyện - Xã) như trước đây, theo quy định tại Điều 1 Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025, đơn vị hành chính của nước ta sẽ được tổ chức thành 02 cấp chính:

"Đơn vị hành chính của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được tổ chức thành 02 cấp, gồm có: Tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là cấp tỉnh); Xã, phường, đặc khu trực thuộc cấp tỉnh (gọi chung là cấp xã)."

Sự thay đổi này không chỉ đơn thuần là cắt giảm một tầng nấc trung gian mà còn là sự phân định lại chức năng, nhiệm vụ để đảm bảo quyền lực nhà nước được thực thi sát dân nhất. Trong đó, xã là đơn vị hành chính ở nông thôn, phường ở đô thị, và đặc khu là mô hình dành cho các hải đảo có vị trí chiến lược về quốc phòng, an ninh.

Vị thế của Đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt

Một điểm nhấn khác trong luật mới là quy định về Đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt. Đây là những địa bàn có vị trí chiến lược, được áp dụng các cơ chế, chính sách ưu đãi vượt trội nhằm thu hút đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Việc thành lập các đơn vị này sẽ do Quốc hội quyết định, đi kèm với mô hình quản trị đặc thù để thúc đẩy phát triển kinh tế vùng và cả nước.

Phân định rõ vai trò của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân

Luật tiếp tục khẳng định vai trò của Hội đồng nhân dân (HĐND) và Ủy ban nhân dân (UBND) trong bộ máy chính quyền địa phương, nhưng với những yêu cầu cao hơn về trách nhiệm.

Theo khoản 1 Điều 5, HĐND giữ vai trò giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng:

"Hội đồng nhân dân gồm các đại biểu Hội đồng nhân dân do cử tri ở địa phương bầu ra, là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân..."

Trong khi đó, theo khoản 1 Điều 6, UBND là cơ quan chấp hành, có trách nhiệm tổ chức thi hành Hiến pháp và pháp luật tại địa phương.

Việc làm rõ mối quan hệ giữa cơ quan quyết định và cơ quan thực thi sẽ giúp hạn chế tình trạng chồng chéo, nâng cao trách nhiệm giải trình trước Nhân dân và cơ quan nhà nước cấp trên.

Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 không chỉ là một văn bản pháp lý mà còn là lời giải cho bài toán tinh gọn bộ máy, hứa hẹn mang lại luồng sinh khí mới cho công tác quản lý nhà nước tại các địa phương trong giai đoạn mới.