Chính phủ vừa ban hành Nghị định 165/2026/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Phòng bệnh 2025. Một trong những nội dung đáng chú ý nhất là việc chính thức thành lập Quỹ phòng bệnh trực thuộc Bộ Y tế kể từ ngày 01/07/2026. Đây được xem là bước đi chiến lược nhằm chuyển dịch trọng tâm từ "điều trị bệnh" sang "phòng bệnh chủ động" từ sớm, từ xa.

Bước ngoặt lịch sử của ngành y tế dự phòng Việt Nam

Trong nhiều năm qua, công tác y tế dự phòng và phòng bệnh tại Việt Nam luôn đối mặt với thách thức lớn về nguồn kinh phí. Việc phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước cấp đôi khi khiến các chương trình y tế công cộng, khám sàng lọc hay truyền thông giáo dục sức khỏe gặp nhiều hạn chế. Sự ra đời của Quỹ phòng bệnh theo quy định tại Nghị định 165/2026/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ giải quyết triệt để bài toán này, tạo ra một cơ chế tài chính bền vững, độc lập để bảo vệ sức khỏe toàn dân.

Địa vị pháp lý và cơ cấu tổ chức của Quỹ phòng bệnh

Theo quy định tại Điều 89 Nghị định 165/2026/NĐ-CP, địa vị pháp lý của Quỹ phòng bệnh được xác định rõ ràng như sau:

"1. Quỹ phòng bệnh là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, hoạt động theo mô hình đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên từ nguồn của Quỹ phòng bệnh, trực thuộc Bộ Y tế.

2. Quỹ phòng bệnh có tư cách pháp nhân, con dấu riêng và được mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước, các ngân hàng thương mại hoạt động hợp pháp tại Việt Nam."

Về cơ cấu tổ chức, Điều 91 Nghị định 165/2026/NĐ-CP quy định Quỹ bao gồm Ban lãnh đạo, Ban kiểm soát và các phòng, ban chuyên môn. Ngoài ra, Bộ trưởng Bộ Y tế có thẩm quyền thành lập Hội đồng tư vấn khi cần thiết để hỗ trợ quản lý, định hướng chiến lược và giám sát hoạt động của Quỹ. Đội ngũ nhân sự của Quỹ sẽ bao gồm viên chức và người lao động theo quy định của pháp luật về đơn vị sự nghiệp công lập.

Nguồn tài chính hình thành Quỹ phòng bệnh: Đánh mạnh vào các sản phẩm có hại

Một trong những điểm đột phá nhất của chính sách lần này là cơ chế tạo nguồn thu cho Quỹ. Theo quy định tại Điều 93 Nghị định 165/2026/NĐ-CP, nguồn tài chính của Quỹ phòng bệnh được hình thành từ:

• Khoản đóng góp bắt buộc bằng 2% trên giá tính thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá sản xuất trong nước và thuốc lá nhập khẩu của các cơ sở sản xuất, nhập khẩu thuốc lá;
• Nguồn tài trợ, đóng góp tự nguyện, hợp pháp của các doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước;
• Viện trợ không hoàn lại từ các tổ chức quốc tế;
• Các nguồn thu hợp pháp khác theo quy định của pháp luật.

Việc áp dụng khoản đóng góp bắt buộc 2% từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá thể hiện rõ triết lý "lấy nguồn thu từ các sản phẩm gây hại cho sức khỏe để chi cho các hoạt động bảo vệ sức khỏe". Điều này không chỉ giúp tăng nguồn lực cho Quỹ mà còn gián tiếp điều chỉnh hành vi tiêu dùng, giảm thiểu tỷ lệ sử dụng thuốc lá tại Việt Nam.

Quỹ phòng bệnh sẽ chi cho những hoạt động thiết thực nào?

Kinh phí từ Quỹ phòng bệnh sẽ được phân bổ một cách khoa học và thực chất. Theo quy định tại Điều 92 Nghị định 165/2026/NĐ-CP, các nội dung chi trọng tâm bao gồm:

1. Phòng, chống tác hại của thuốc lá: Tổ chức giáo dục, truyền thông tại trường học và cộng đồng; xây dựng môi trường không khói thuốc; hỗ trợ cai nghiện thuốc lá và nghiên cứu các giải pháp chuyển đổi ngành nghề cho người trồng cây thuốc lá.
2. Khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc miễn phí: Hỗ trợ chi phí khám sức khỏe định kỳ, kiểm tra sức khỏe đầu năm học cho học sinh, khám sàng lọc phát hiện sớm các bệnh lý nguy hiểm trong cộng đồng.
3. Phòng, chống bệnh không lây nhiễm và rối loạn tâm thần: Quản lý, dự phòng và chăm sóc y tế, xã hội cho người mắc bệnh không lây nhiễm (tim mạch, tiểu đường, ung thư...) và người mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng.
4. Can thiệp dinh dưỡng trong phòng bệnh: Đánh giá, tư vấn và thực hiện các biện pháp can thiệp dinh dưỡng hợp lý theo từng lứa tuổi, đặc biệt là phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ em.
5. Nghiên cứu khoa học và chuyển đổi số: Ứng dụng công nghệ thông tin, dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản lý dữ liệu phòng bệnh; hỗ trợ học bổng cho sinh viên theo học ngành y học dự phòng, y tế công cộng.

Quản lý tài chính minh bạch, chặt chẽ

Để tránh thất thoát và sử dụng sai mục đích, Điều 90 và Điều 93 Nghị định 165/2026/NĐ-CP đặt ra những nguyên tắc quản lý tài chính cực kỳ nghiêm ngặt. Chi phí quản lý hành chính thường xuyên của Quỹ được khống chế tối đa không quá 5% khoản đóng góp bắt buộc từ thuốc lá. Nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi chỉ được phép gửi tại các ngân hàng thương mại do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ để bảo đảm an toàn tuyệt đối.

Đồng thời, Quỹ có trách nhiệm công khai minh bạch số thu, số chi và số dư hằng năm. Định kỳ 03 năm một lần, Bộ Y tế phải báo cáo Chính phủ để trình Quốc hội về kết quả hoạt động và việc quản lý, sử dụng Quỹ phòng bệnh. Cơ chế giám sát đa tầng này sẽ bảo đảm từng đồng tiền đóng góp của xã hội đều được sử dụng đúng người, đúng việc, mang lại giá trị thực chất cho sức khỏe cộng đồng.