Từ ngày 26/5/2026, một bước ngoặt lớn trong công tác quản lý hành chính và tổ chức tự quản ở cơ sở chính thức có hiệu lực. Theo quy định mới nhất tại Nghị định 185/2026/NĐ-CP của Chính phủ, Hội đồng nhân dân (HĐND) cấp xã đã được trao thẩm quyền trực tiếp quyết định các vấn đề hệ trọng liên quan đến thôn, tổ dân phố trên địa bàn. Đây là sự thay đổi mang tính đột phá, giúp tinh gọn bộ máy hành chính và tăng cường tính tự quản, dân chủ trực tiếp tại địa phương.

Kỳ họp Hội đồng nhân dân cấp xã thảo luận và quyết định các vấn đề quan trọng tại địa phương (ảnh minh họa)

Sự Thay Đổi Lịch Sử Về Thẩm Quyền Quyết Định Ở Cấp Cơ Sở

Trước đây, theo các quy định cũ, việc thành lập, sáp nhập, giải thể hay đổi tên thôn, tổ dân phố thường phải trải qua quy trình phê duyệt phức tạp từ cấp tỉnh hoặc cấp huyện. Điều này đôi khi gây ra sự chậm trễ, chưa sát với thực tế đời sống và nguyện vọng của cộng đồng dân cư tại từng địa bàn cụ thể.

Tuy nhiên, căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 9 Nghị định 185/2026/NĐ-CP, HĐND cấp xã được quyết định các nội dung liên quan đến tổ chức thôn, tổ dân phố trên địa bàn, bao gồm:

• Thành lập mới thôn, tổ dân phố;
• Sắp xếp, tổ chức lại các thôn, tổ dân phố hiện có;
• Giải thể thôn, tổ dân phố;
• Đặt tên, đổi tên thôn, tổ dân phố;
• Ghép cụm dân cư vào thôn, tổ dân phố hiện có.

Sự điều chỉnh này hoàn toàn phù hợp với tinh thần của Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015, đề cao vai trò quyết định của cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương đối với những vấn đề sát sườn nhất của người dân.

So sánh với Nghị định 33/2023/NĐ-CP trước đây, các quy định cũ chủ yếu tập trung vào số lượng, chức danh, chế độ đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố mà chưa hề quy định rõ ràng về thẩm quyền quyết định thành lập, giải thể, đổi tên thôn, tổ dân phố cho HĐND cấp xã. Do đó, quy định mới tại Nghị định 185/2026/NĐ-CP đã lấp đầy khoảng trống pháp lý quan trọng này.

Quy Trình Thành Lập, Sắp Xếp Thôn, Tổ Dân Phố Mới Nhất

Để đảm bảo việc quyết định được thực hiện một cách khách quan, minh bạch và đúng pháp luật, Điều 12 Nghị định 185/2026/NĐ-CP đã bổ sung cụ thể trình tự, thủ tục thực hiện vô cùng chặt chẽ. Khi tiến hành thành lập, sắp xếp hoặc tổ chức lại thôn, tổ dân phố, Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã phải thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Xây dựng Đề án
UBND cấp xã có trách nhiệm xây dựng Đề án chi tiết, trong đó nêu rõ sự cần thiết, hiện trạng quy mô số hộ gia đình, phương án sắp xếp, tên gọi dự kiến, điều kiện bảo đảm hoạt động và phương án bố trí đối với người hoạt động không chuyên trách.

Bước 2: Lấy ý kiến Nhân dân
UBND cấp xã tổ chức lấy ý kiến của toàn thể cử tri hoặc cử tri đại diện hộ gia đình trong khu vực chịu tác động trực tiếp. Hình thức lấy ý kiến phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định của pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở.

Bước 3: Tổng hợp và giải trình
UBND cấp xã lập báo cáo tổng hợp, tiếp thu và giải trình đầy đủ các ý kiến đóng góp của người dân để hoàn thiện Đề án.

Bước 4: Trình HĐND cấp xã quyết định
Hồ sơ hoàn chỉnh gồm Tờ trình, Đề án, Báo cáo tiếp thu ý kiến Nhân dân và dự thảo Nghị quyết sẽ được trình lên HĐND cấp xã xem xét, quyết định thông qua Nghị quyết tại kỳ họp gần nhất.

Đại biểu HĐND cấp xã biểu quyết thông qua các nghị quyết chuyên đề tại kỳ họp (ảnh minh họa)

Thủ Tục Giải Thể, Đổi Tên Thôn Và Ghép Cụm Dân Cư

Không chỉ quy định về việc thành lập mới, Điều 13 Nghị định 185/2026/NĐ-CP cũng hướng dẫn rất chi tiết về trình tự giải thể, đổi tên thôn, tổ dân phố hoặc ghép cụm dân cư vào thôn, tổ dân phố hiện có:

"Đối với việc giải thể, đổi tên thôn, tổ dân phố hoặc ghép cụm dân cư vào thôn, tổ dân phố hiện có, Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm lập phương án cụ thể, tổ chức lấy ý kiến Nhân dân tại địa bàn liên quan và trình Hội đồng nhân dân cấp xã ban hành Nghị quyết tại kỳ họp gần nhất để quyết định chính thức."

Ví dụ thực tế: Khi một cụm dân cư mới hình thành do quá trình đô thị hóa hoặc di dân tự do, thay vì phải làm thủ tục trình lên UBND cấp huyện, cấp tỉnh phê duyệt sáp nhập như trước đây, nay UBND cấp xã chỉ cần lập phương án ghép cụm dân cư, lấy ý kiến đồng thuận của người dân tại cụm dân cư đó và thôn tiếp nhận, sau đó trình HĐND cấp xã thông qua Nghị quyết là hoàn tất thủ tục pháp lý.

Thống Nhất Áp Dụng Quy Định Mới, Bãi Bỏ Quy Định Cũ Chồng Chéo

Để đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật và tránh sự chồng chéo trong quá trình thực thi, khoản 2 Điều 20 Nghị định 185/2026/NĐ-CP đã quy định rõ việc bãi bỏ các nội dung liên quan đến người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố tại Nghị định 33/2023/NĐ-CP.

Sự thay đổi này giúp các địa phương dễ dàng áp dụng một văn bản pháp lý duy nhất khi giải quyết các chế độ, chính sách cũng như kiện toàn tổ chức bộ máy tự quản ở cơ sở. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh cả nước đang đẩy mạnh tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị từ trung ương đến cơ sở.

Tóm lại, việc trao quyền quyết định thành lập, giải thể, đổi tên thôn, tổ dân phố cho HĐND cấp xã theo Nghị định 185/2026/NĐ-CP là một bước đi đúng đắn, thể hiện sự tin tưởng vào năng lực tự quyết của chính quyền cấp cơ sở, đồng thời rút ngắn tối đa thủ tục hành chính, mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng dân cư.