Trong bối cảnh ngành xuất khẩu thủy sản Việt Nam đang nỗ lực khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế, vấn nạn bơm tạp chất vào tôm nguyên liệu nổi lên như một "vết sẹo" gây nhức nhối. Không chỉ dừng lại ở việc gian lận thương mại, hành vi này còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn thực phẩm nghiêm trọng. Để ngăn chặn triệt để, ngày 02/05/2019, Văn phòng Chính phủ đã ban hành Công văn 3556/VPCP-NN truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Trịnh Đình Dũng về việc siết chặt kiểm soát và xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm.

Thực trạng "vòi bạch tuộc" tạp chất trong ngành tôm năm 2019

Việc đưa các loại tạp chất như CMC (Carboxymethyl Cellulose), Agar, hay thậm chí là các chất lạ vào thân tôm nhằm tăng trọng lượng và làm đẹp hình thức đã trở thành một thủ đoạn tinh vi của nhiều cơ sở thu mua. Hành vi này không chỉ lừa dối người tiêu dùng mà còn trực tiếp phá hoại chuỗi giá trị của ngành tôm Việt Nam, khiến các lô hàng xuất khẩu đối mặt với nguy cơ bị trả về hoặc bị áp đặt các rào cản kỹ thuật khắt khe từ các thị trường khó tính như EU, Mỹ hay Nhật Bản.

Chỉ đạo quyết liệt từ Chính phủ tại Công văn 3556/VPCP-NN

Tại Công văn 3556/VPCP-NN, Chính phủ đã giao nhiệm vụ cụ thể cho các Bộ, ngành nhằm tạo ra một gọng kìm pháp lý đủ mạnh:

• Bộ Công an: Được yêu cầu khẩn trương báo cáo kết quả xác định tội danh đối với hành vi tổ chức, tham gia đưa tạp chất vào tôm. Đặc biệt, Bộ cần có hướng dẫn xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015. Trong trường hợp chưa đủ căn cứ xác định tội danh hiện hữu, Bộ phải chủ động đề xuất các giải pháp pháp lý mới để bịt lỗ hổng này.
• Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Chủ trì phối hợp thanh tra liên ngành, đẩy mạnh tuyên truyền về tác hại của tôm chứa tạp chất đối với sức khỏe và kinh tế.
• Bộ Công Thương: Chỉ đạo lực lượng Quản lý thị trường kiểm soát chặt chẽ khâu lưu thông, phân phối, không để tôm bẩn len lỏi vào các chợ đầu mối hay siêu thị.

Căn cứ pháp lý: Liệu có thể áp dụng Điều 317 Bộ luật Hình sự?

Một trong những điểm mấu chốt mà dư luận quan tâm là việc áp dụng Điều 317 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) về Tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm. Theo đó:

"1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây vi phạm quy định về an toàn thực phẩm, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm: [...] d) Nhập khẩu, cung cấp hoặc bán thực phẩm mà biết là có sử dụng chất, hóa chất, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm cấm sử dụng hoặc ngoài danh mục được phép sử dụng..."

Việc xác định các loại tạp chất bơm vào tôm có thuộc danh mục cấm hoặc gây nguy hại đến sức khỏe hay không sẽ là chìa khóa để cơ quan điều tra khởi tố vụ án. Nếu hành vi có tổ chức hoặc gây hậu quả nghiêm trọng, mức hình phạt có thể lên đến 20 năm tù theo quy định tại khoản 4 Điều 317.

Trách nhiệm của địa phương và cam kết từ doanh nghiệp

Chính phủ cũng nhấn mạnh vai trò của UBND các tỉnh trọng điểm về nuôi trồng thủy sản như Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Kiên Giang. Các địa phương này phải đảm bảo 100% cơ sở thu mua, sơ chế ký cam kết không đưa tạp chất vào tôm. Đồng thời, người đứng đầu chính quyền cơ sở sẽ phải chịu trách nhiệm nếu để xảy ra tình trạng bơm chích tạp chất tràn lan trên địa bàn mình quản lý.

Cuộc chiến chống tôm bẩn không chỉ là trách nhiệm của cơ quan chức năng mà còn cần sự đồng lòng của các doanh nghiệp thông qua chương trình "Doanh nghiệp nói không với tạp chất" của Hiệp hội Chế biến xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP). Chỉ khi có sự minh bạch và chế tài đủ mạnh, ngành tôm Việt Nam mới có thể phát triển bền vững và giữ vững niềm tin với bạn bè quốc tế.

Bài viết được thực hiện dựa trên bối cảnh pháp lý tại thời điểm tháng 05/2019.