Lĩnh vực hộ tịch luôn là một trong những mảng dịch vụ công sát sườn nhất với đời sống nhân dân. Nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật Hộ tịch 2014 và Nghị định 123/2015/NĐ-CP, Bộ Tư pháp đã ban hành Thông tư 04/2020/TT-BTP (có hiệu lực từ ngày 16/7/2020). Văn bản này thay thế hoàn toàn Thông tư 15/2015/TT-BTP, hứa hẹn sẽ tháo gỡ nhiều nút thắt trong thủ tục hành chính, giúp người dân tiết kiệm thời gian và công sức.

1. Ông bà đi khai sinh cho cháu không còn cần giấy ủy quyền

Đây có lẽ là điểm mới được người dân mong chờ nhất. Trước đây, theo quy định cũ, nếu cha mẹ không thể trực tiếp đi khai sinh cho con mà nhờ ông bà, thì vẫn phải thực hiện các thủ tục ủy quyền khá rườm rà. Tuy nhiên, kể từ khi Thông tư 04/2020/TT-BTP có hiệu lực, rào cản này đã được gỡ bỏ.

Cụ thể, tại khoản 2 Điều 2 Thông tư 04/2020/TT-BTP quy định:

"Trường hợp người đi đăng ký khai sinh cho trẻ em là ông, bà, người thân thích khác theo quy định tại khoản 1 Điều 15 Luật hộ tịch thì không phải có văn bản ủy quyền của cha, mẹ trẻ em, nhưng phải thống nhất với cha, mẹ trẻ em về các nội dung khai sinh."

Quy định này không chỉ áp dụng cho ông bà mà còn cho cả người thân thích khác hoặc cá nhân, tổ chức đang nuôi dưỡng trẻ em. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh nhiều cha mẹ đi làm ăn xa, không thể trực tiếp về quê làm thủ tục cho con kịp thời.

2. Chấp nhận bản chụp giấy tờ: Bước tiến lớn trong cải cách hành chính

Nhằm giảm bớt gánh nặng về chi phí sao y, chứng thực cho người dân, khoản 3 Điều 3 Thông tư 04/2020/TT-BTP đã mở rộng các hình thức nộp giấy tờ. Người dân có thể lựa chọn một trong ba hình thức:

• Nộp bản sao được chứng thực từ bản chính;
• Nộp bản sao được cấp từ sổ gốc;
• Nộp bản chụp kèm theo bản chính để đối chiếu.

Đặc biệt, Thông tư nhấn mạnh trách nhiệm của người tiếp nhận hồ sơ: Nếu người dân nộp bản chụp kèm bản chính, cán bộ phải tự kiểm tra, đối chiếu và ký xác nhận, tuyệt đối không được yêu cầu người dân phải đi nộp thêm bản sao chứng thực. Đây là quy định cứng nhằm chấn chỉnh tình trạng gây khó dễ tại một số cơ quan công quyền.

3. Quy định về đặt tên con: Không quá dài, khó sử dụng

Việc đặt tên cho con là quyền của cha mẹ, nhưng quyền này cũng cần nằm trong khuôn khổ để bảo đảm quyền lợi lâu dài cho đứa trẻ. khoản 1 Điều 6 Thông tư 04/2020/TT-BTP hướng dẫn cụ thể:

"Việc xác định họ, dân tộc, đặt tên cho trẻ em phải phù hợp với pháp luật và yêu cầu giữ gìn bản sắc dân tộc, tập quán, truyền thống văn hóa tốt đẹp của Việt Nam; không đặt tên quá dài, khó sử dụng."

Mặc dù Thông tư không quy định cứng số lượng ký tự, nhưng tinh thần là tránh những cái tên gây khó khăn trong giao dịch dân sự hoặc làm ảnh hưởng đến tâm lý của trẻ khi trưởng thành. Ngoài ra, nếu cha mẹ không thỏa thuận được về họ, dân tộc, quê quán của con thì sẽ xác định theo tập quán nhưng phải theo họ, dân tộc, quê quán của cha hoặc mẹ.

4. Gỡ rối thủ tục cấp lại Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân bị mất

Trước đây, việc mất Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân (để kết hôn) thường gây ra nhiều phiền hà vì quy định chưa rõ ràng về cách thức cấp lại. khoản 1 Điều 12 Thông tư 04/2020/TT-BTP đã đưa ra quy trình xác minh chặt chẽ nhưng nhân văn:

• Người yêu cầu trình bày rõ lý do không nộp lại được bản cũ.
• Cơ quan hộ tịch có 03 ngày làm việc để trao đổi, xác minh với nơi dự định đăng ký kết hôn trước đây.
• Nếu không xác minh được, người dân được phép lập văn bản cam đoan về tình trạng hôn nhân của mình.

5. Đơn giản hóa chứng cứ chứng minh quan hệ cha, mẹ, con

Để tạo điều kiện cho việc nhận cha, mẹ, con, Điều 14 Thông tư 04/2020/TT-BTP đã lược bỏ bớt các yêu cầu về hiện vật. Thay vì phải có thư từ, phim ảnh, đồ dùng... như trước, nay chỉ cần:

• Văn bản xác nhận của cơ quan y tế, giám định có thẩm quyền.
• Hoặc nếu không có các văn bản trên, các bên chỉ cần lập văn bản cam đoan và có ít nhất 02 người làm chứng.

6. Khai sinh cho con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân nhưng không được thừa nhận

Đây là một quy định mang tính nhân văn sâu sắc, bảo vệ quyền được khai sinh của trẻ em. Theo khoản 4 Điều 16 Thông tư 04/2020/TT-BTP, trường hợp con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân nhưng vợ hoặc chồng không thừa nhận là con chung, hoặc người khác muốn nhận con thì thẩm quyền xác định thuộc về Tòa án.

Tuy nhiên, nếu Tòa án từ chối giải quyết, cơ quan hộ tịch sẽ tiếp nhận đăng ký khai sinh cho trẻ theo diện chưa xác định được cha hoặc đăng ký nhận cha, con nếu có đủ chứng cứ và văn bản từ chối của Tòa án. Điều này đảm bảo mọi trẻ em sinh ra đều có giấy tờ tùy thân hợp pháp.

7. Siết chặt quy định về cải chính hộ tịch

Bên cạnh việc tạo thuận lợi, Thông tư 04/2020/TT-BTP cũng quy định rất rõ tại Điều 17 rằng việc cải chính hộ tịch chỉ được thực hiện khi có sai sót thực sự trong quá trình đăng ký. Tuyệt đối không cho phép cải chính để "hợp thức hóa" thông tin sai lệch trên các hồ sơ, giấy tờ cá nhân khác. Điều này nhằm bảo đảm tính nghiêm minh và chính xác tuyệt đối của cơ sở dữ liệu hộ tịch quốc gia.

Có thể thấy, Thông tư 04/2020/TT-BTP là một bước tiến dài trong nỗ lực cải cách hành chính của Bộ Tư pháp, lấy người dân làm trung tâm và bảo vệ tối đa quyền lợi của trẻ em.