Trách nhiệm của người đứng đầu, người giữ chức vụ quản lý trong các đơn vị sự nghiệp công lập không chỉ dừng lại ở việc hoàn thành nhiệm vụ chuyên môn, mà còn mở rộng ra khía cạnh đạo đức, lối sống và sự gương mẫu của gia đình. Một trong những điểm mới mang tính đột phá và vô cùng nghiêm khắc tại Nghị định 259/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) quy định về tuyển dụng, sử dụng và quản lý viên chức chính là việc xem xét cho từ chức đối với viên chức quản lý khi có người thân vi phạm pháp luật.

Điểm mới đột phá: Người thân vi phạm, viên chức quản lý phải từ chức?

Theo quy định trước đây, việc xử lý trách nhiệm của viên chức quản lý chủ yếu tập trung vào hành vi vi phạm trực tiếp của bản thân họ trong quá trình thực thi công vụ. Tuy nhiên, để nâng cao uy tín của bộ máy nhà nước và siết chặt kỷ cương, kỷ luật, Chính phủ đã ban hành Nghị định 259/2026/NĐ-CP với những chế tài mạnh mẽ hơn.

Cụ thể, tại điểm g khoản 2 Điều 42 Nghị định 259/2026/NĐ-CP quy định rõ:

Viên chức quản lý tự nguyện xin từ chức hoặc được xem xét cho từ chức khi để người thân (vợ, chồng, con) vi phạm pháp luật của Nhà nước; sa vào tệ nạn xã hội và bị cơ quan có thẩm quyền kết luận, đánh giá gây bức xúc trong dư luận, làm ảnh hưởng xấu đến uy tín của bản thân và cơ quan, đơn vị.

Quy định này đồng nghĩa với việc, từ ngày 01/7/2026, viên chức quản lý không thể "vô can" trước những hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng của người thân trong gia đình. Nếu vợ, chồng hoặc con cái sa vào tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật đến mức bị cơ quan thẩm quyền kết luận gây dư luận xấu, ảnh hưởng đến uy tín tổ chức thì viên chức quản lý đó phải chủ động xin từ chức hoặc sẽ bị xem xét cho từ chức.

Chi tiết các trường hợp viên chức quản lý được xem xét cho từ chức từ ngày 01/7/2026

Bên cạnh trường hợp để người thân vi phạm pháp luật, khoản 2 Điều 42 Nghị định 259/2026/NĐ-CP còn quy định cụ thể các căn cứ khác để xem xét cho viên chức quản lý từ chức, bao gồm:

• Do bản thân nhận thấy hạn chế về năng lực lãnh đạo, quản lý hoặc không còn đủ uy tín để hoàn thành chức trách, nhiệm vụ được giao;
• Có trên 50% số phiếu tín nhiệm thấp tại kỳ lấy phiếu theo quy định;
• Vì lý do chính đáng khác của cá nhân;
• Là người đứng đầu để đơn vị thuộc quyền quản lý, phụ trách trực tiếp hoặc cấp dưới trực tiếp xảy ra tham nhũng, lãng phí, tiêu cực nghiêm trọng nhưng chưa đến mức phải xem xét, xử lý kỷ luật theo quy định;
• Có 2 năm không liên tiếp bị xếp loại không hoàn thành nhiệm vụ trong thời hạn giữ chức vụ;
• Có hành vi vi phạm về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống và bị cơ quan có thẩm quyền kết luận, đánh giá gây bức xúc trong dư luận, ảnh hưởng xấu đến uy tín tổ chức, cá nhân;
• Để người khác lợi dụng chức vụ, quyền hạn của bản thân để trục lợi và bị cơ quan có thẩm quyền kết luận, đánh giá gây hậu quả nghiêm trọng, bức xúc trong dư luận, làm ảnh hưởng xấu đến uy tín cá nhân và tổ chức, trừ trường hợp bản thân không biết;
• Không dám làm, không dám chịu trách nhiệm, đùn đẩy, né tránh trách nhiệm, không thực hiện công việc thuộc thẩm quyền theo chức năng, nhiệm vụ được giao và bị cơ quan có thẩm quyền kết luận, đánh giá gây hậu quả rất nghiêm trọng, dư luận xấu, bức xúc trong cán bộ, đảng viên và nhân dân;
• Các trường hợp khác theo quy định của Đảng và của pháp luật.

Các quy định trên được xây dựng nhằm cụ thể hóa các nguyên tắc quản lý viên chức theo quy định tại Luật Viên chức 2025, hướng tới xây dựng đội ngũ viên chức quản lý có đủ phẩm chất, năng lực và uy tín ngang tầm nhiệm vụ.

Nếu không tự nguyện từ chức, viên chức quản lý sẽ bị xử lý thế nào?

Một câu hỏi được nhiều người đặt ra là: Nếu viên chức quản lý có người thân vi phạm pháp luật nhưng không chủ động nộp đơn xin từ chức thì cơ quan quản lý sẽ giải quyết ra sao?

Pháp luật đã dự liệu trước tình huống này. Nghị định 259/2026/NĐ-CP quy định rõ: Trường hợp viên chức quản lý có hành vi vi phạm hoặc thuộc các trường hợp nêu trên nhưng không có đơn xin từ chức, cơ quan có thẩm quyền vẫn sẽ chủ động tiến hành quy trình xem xét, quyết định cho thôi giữ chức vụ đối với viên chức đó.

Quy trình này đảm bảo tính nghiêm minh, không để xảy ra tình trạng "né tránh" hay trì hoãn việc bàn giao chức vụ khi uy tín cá nhân và tổ chức đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Điều này cũng hoàn toàn phù hợp với tinh thần xử lý kỷ luật nghiêm khắc được quy định tại Nghị định 234/2026/NĐ-CP quy định về xử lý kỷ luật viên chức.

Ý nghĩa và tác động của quy định mới đối với bộ máy công quyền

Quy định mới tại Nghị định 259/2026/NĐ-CP không chỉ là một chế tài pháp lý mà còn là một thông điệp mạnh mẽ về trách nhiệm nêu gương của người lãnh đạo. Gia đình là tế bào của xã hội, và đối với một viên chức quản lý, việc giáo dục, vận động người thân chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật chính là thước đo đầu tiên cho năng lực quản lý và uy tín cá nhân.

Việc áp dụng quy định này từ ngày 01/7/2026 được kỳ vọng sẽ:

• Nâng cao ý thức trách nhiệm của viên chức quản lý trong việc quản lý, giáo dục người thân trong gia đình;
• Hạn chế tối đa tình trạng lợi dụng tầm ảnh hưởng của người thân là viên chức quản lý để thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật;
• Củng cố niềm tin của nhân dân vào sự trong sạch, gương mẫu của đội ngũ cán bộ, viên chức lãnh đạo trong các đơn vị sự nghiệp công lập;
• Tạo ra cơ chế sàng lọc tự nhiên, kịp thời thay thế những nhân sự không còn đủ uy tín bằng những người xứng đáng hơn.

Tóm lại, quy định viên chức quản lý được xem xét cho từ chức khi để vợ, chồng, con vi phạm pháp luật là một bước đi tất yếu trong tiến trình cải cách hành chính và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, viên chức tại Việt Nam hiện nay.