Việc đảm bảo quyền lợi về bảo hiểm cho người lao động không chỉ là trách nhiệm đạo đức mà còn là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc của mọi doanh nghiệp. Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại nhiều hành vi gian lận, trục lợi hoặc trốn tránh nghĩa vụ này. Để xử lý nghiêm minh các sai phạm, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết 05/2019/NQ-HĐTP, hướng dẫn chi tiết việc áp dụng các quy định về tội gian lận và trốn đóng bảo hiểm trong Bộ luật Hình sự.

Nhận diện hành vi gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp

Theo quy định tại Điều 214 Bộ luật Hình sự, tội gian lận bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) tập trung vào các hành vi lừa dối nhằm chiếm đoạt tiền bảo hiểm hoặc gây thiệt hại cho quỹ. Nghị quyết 05/2019/NQ-HĐTP làm rõ hai nhóm hành vi chính:

• Lập hồ sơ giả: Là việc tạo ra các giấy tờ không có thật hoặc không do cơ quan có thẩm quyền cấp để thanh toán các chế độ như ốm đau, thai sản, hưu trí, trợ cấp thất nghiệp...
• Làm sai lệch nội dung hồ sơ: Thay đổi thông tin trong hồ sơ thật để hưởng chế độ trái quy định.

Ví dụ, một cá nhân không hề mang thai nhưng lại móc nối để có giấy chứng sinh giả nhằm hưởng chế độ thai sản, đây chính là hành vi lập hồ sơ giả điển hình.

Tội gian lận bảo hiểm y tế: Những chiêu trò 'khống' bị nghiêm trị

Tại Điều 215 Bộ luật Hình sự, các hành vi gian lận bảo hiểm y tế (BHYT) thường xảy ra tại các cơ sở khám chữa bệnh. Các hành vi bị cấm bao gồm:

• Lập hồ sơ bệnh án khống, kê đơn thuốc khống (không có việc khám bệnh thực tế).
• Kê tăng số lượng thuốc, vật tư y tế hoặc dịch vụ kỹ thuật mà người bệnh không sử dụng.
• Sử dụng thẻ BHYT giả hoặc thẻ của người khác để trục lợi.

Những hành vi này không chỉ gây thất thoát quỹ BHYT mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sự công bằng trong tiếp cận dịch vụ y tế của người dân.

Trốn đóng bảo hiểm cho người lao động: Ranh giới giữa vi phạm hành chính và hình sự

Đây là nội dung nhận được nhiều sự quan tâm nhất tại Điều 216 Bộ luật Hình sự. Để bị truy cứu trách nhiệm hình sự, hành vi trốn đóng bảo hiểm phải hội đủ các điều kiện:

1. Có hành vi gian dối hoặc thủ đoạn khác để không đóng hoặc đóng không đầy đủ.
2. Thời gian vi phạm từ 06 tháng trở lên (liên tục hoặc cộng dồn).
3. Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm.

Khoản 1 Điều 216 Bộ luật Hình sự quy định: Người nào có nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động mà gian dối hoặc bằng thủ đoạn khác để không đóng hoặc không đóng đầy đủ theo quy định từ 06 tháng trở lên... đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.

Các tình tiết tăng nặng và trách nhiệm của pháp nhân

Nghị quyết 05/2019/NQ-HĐTP cũng giải thích rõ các tình tiết như "có tính chất chuyên nghiệp" (vi phạm từ 05 lần trở lên) hay "thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt" (dùng công nghệ cao, tiêu hủy chứng cứ). Đặc biệt, pháp nhân thương mại (doanh nghiệp) cũng phải chịu trách nhiệm hình sự với mức phạt tiền lên đến 3 tỷ đồng nếu vi phạm nghiêm trọng.

Lời khuyên cho các chủ doanh nghiệp là cần rà soát kỹ lưỡng quy trình kê khai và đóng bảo hiểm, tránh việc chậm đóng kéo dài dẫn đến nguy cơ bị xử lý hình sự. Đối với người lao động, việc chủ động kiểm tra quá trình đóng bảo hiểm thông qua ứng dụng VssID là cách tốt nhất để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.