Vấn đề lãng phí nguồn lực đất đai và tài nguyên quốc gia từ lâu đã là một "điểm nóng" gây bức xúc trong dư luận, làm suy giảm sức mạnh kinh tế và niềm tin xã hội. Để siết chặt kỷ cương, nâng cao hiệu quả quản lý và đặc biệt là tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc xử lý các hành vi gây thất thoát, các cơ quan tố tụng trung ương đã ban hành một khung pháp lý mới đầy nghiêm khắc.

Thực thi pháp luật đất đai đang được siết chặt hơn bao giờ hết nhằm chống lãng phí (ảnh minh họa)

Bước ngoặt pháp lý từ Thông tư liên tịch 11/2025/TTLT

Kể từ ngày 25/01/2026, Thông tư liên tịch 11/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP-BTP-BTC-BCT-BXD-BNN&MT-KTNN-TTCP chính thức có hiệu lực thi hành. Đây không chỉ là một văn bản hướng dẫn thuần túy mà là "thước đo" quan trọng để các cơ quan chức năng xác định hậu quả lãng phí, làm căn cứ trực tiếp cho việc khởi tố, điều tra và xét xử các tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015.

Điểm cốt lõi của văn bản này nằm ở việc cụ thể hóa các hành vi vi phạm hành chính nhưng có tính chất, mức độ gây lãng phí lớn, đủ để cấu thành tội phạm hình sự. Đặc biệt, tại Điều 8 Thông tư liên tịch 11/2025/TTLT, cơ quan chức năng đã chỉ rõ 7 nhóm hành vi vi phạm trong quản lý, khai thác và sử dụng đất đai có dấu hiệu gây lãng phí nghiêm trọng.

Chi tiết 7 hành vi vi phạm đất đai có thể dẫn đến án hình sự

Dưới đây là phân tích chi tiết các hành vi mà các tổ chức, cá nhân và đặc biệt là cán bộ quản lý cần đặc biệt lưu ý để tránh rơi vào vòng lao lý:

1. Sai phạm trong công tác quy hoạch

Việc lập, phê duyệt hoặc thực hiện quy hoạch đất đai và các tài nguyên khác không đúng quy định pháp luật, dẫn đến việc sử dụng nguồn lực kém hiệu quả, gây thất thoát lớn cho ngân sách nhà nước. Những bản quy hoạch "treo" hoặc quy hoạch tùy tiện gây lãng phí quỹ đất sẽ bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng.

2. Hủy hoại tài nguyên và gây ô nhiễm môi trường

Các hành vi gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng hoặc trực tiếp hủy hoại tài nguyên, năng lượng quốc gia. Đây là những hành vi không chỉ gây thiệt hại về kinh tế trước mắt mà còn làm suy giảm giá trị sử dụng lâu dài của đất đai, ảnh hưởng đến an ninh tài nguyên quốc gia.

3. Giao đất, cho thuê đất sai đối tượng và trốn tránh nghĩa vụ tài chính

Đây là nhóm sai phạm cực kỳ phổ biến và nhạy cảm. Bao gồm việc giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất hoặc cho phép chuyển mục đích sử dụng đất không đúng thẩm quyền, không phù hợp với quy hoạch đã được phê duyệt. Đặc biệt, hành vi né tránh đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu dự án hoặc cố tình chậm thực hiện các thủ tục xác định giá đất để trục lợi, gây thất thu cho ngân sách sẽ bị xử lý nghiêm.

Tình trạng đất dự án bỏ hoang, chậm triển khai là một trong những tiêu chí xác định hậu quả lãng phí (ảnh minh họa)

4. Sử dụng đất sai mục đích và để đất bỏ hoang

Theo quy định mới, đất không được sử dụng trong thời hạn 12 tháng liên tục kể từ khi nhận bàn giao trên thực địa, hoặc tiến độ sử dụng đất chậm 24 tháng so với tiến độ ghi trong dự án đầu tư mà không có lý do chính đáng sẽ bị coi là hành vi gây lãng phí. Ngoài ra, việc không thực hiện đúng thời hạn trả lại đất theo quyết định thu hồi cũng nằm trong nhóm này.

5. Trì hoãn giải phóng mặt bằng và triển khai dự án

Cố ý làm chậm tiến độ giải phóng mặt bằng, triển khai dự án so với kế hoạch đã phê duyệt; hoặc thực hiện dự án, khởi công công trình khi chưa đủ điều kiện pháp lý. Bên cạnh đó, việc thực hiện bồi thường, hỗ trợ tái định cư sai quy định gây lãng phí nguồn lực xã hội cũng là căn cứ để khởi tố.

6. Phê duyệt dự án nhà ở trái quy hoạch

Các quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc phê duyệt dự án đầu tư xây dựng nhà ở không phù hợp với quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng, quy hoạch đô thị, nông thôn hoặc chương trình phát triển nhà ở của địa phương. Những dự án "phá vỡ quy hoạch" này gây ra hệ lụy lãng phí hạ tầng và tài nguyên đất đai cực lớn.

7. Khai thác tài nguyên và khoáng sản trái phép

Cấp phép thăm dò, khai thác tài nguyên không đúng quy định, sai đối tượng hoặc không phù hợp với quy hoạch trữ lượng. Tổ chức hoạt động khoáng sản sai nội dung giấy phép, gây ô nhiễm và suy thoái nguồn nước, môi trường cũng được xác định là hành vi gây lãng phí nghiêm trọng.

"Việc xác định hậu quả lãng phí là căn cứ quan trọng để áp dụng trong giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các tội phạm liên quan đến lãng phí..." - Trích dẫn tinh thần của Thông tư liên tịch 11/2025/TTLT.

Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý để tránh rủi ro

Việc cụ thể hóa các hành vi lãng phí thành căn cứ hình sự cho thấy quyết tâm sắt đá của Nhà nước trong việc bảo vệ tài sản công và tối ưu hóa nguồn lực quốc gia. Đối với các doanh nghiệp và nhà đầu tư, việc tuân thủ nghiêm ngặt quy hoạch, tiến độ dự án và nghĩa vụ tài chính không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là giải pháp tự bảo vệ mình trước những rủi ro hình sự nghiêm trọng từ năm 2026.

Để đảm bảo an toàn pháp lý, các đơn vị cần chủ động rà soát lại toàn bộ quỹ đất và tiến độ các dự án đang triển khai. Nếu có vướng mắc về thủ tục hoặc tính pháp lý, hãy tham khảo ý kiến của các chuyên gia luật để có phương án xử lý kịp thời, tránh để xảy ra những hậu quả đáng tiếc dẫn đến việc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.