Trong bối cảnh hệ thống pháp luật đất đai đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ sau khi Luật Đất đai 2024 đi vào cuộc sống, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 29/2026/QH16 (có hiệu lực từ ngày 01/5/2026). Đây được xem là một quyết sách mang tính đột phá, nhằm tháo gỡ những nút thắt pháp lý tồn đọng từ lịch sử, tạo điều kiện cho các dự án có đóng góp thực tiễn được tiếp tục vận hành mà không bị bóng ma hình sự đeo bám.

Lối thoát pháp lý cho các sai phạm đất đai trước ngày 01/8/2024

Nghị quyết 29/2026/QH16 quy định một cơ chế đặc thù: không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước ngày 01/8/2024. Tuy nhiên, đây không phải là một lệnh "đại xá" vô điều kiện. Theo quy định tại Điều 5 của Nghị quyết này, việc miễn trừ chỉ được xem xét khi hành vi đó hội tụ đủ các yếu tố về mục đích công vụ và hiệu quả thực tế.

Cụ thể, các cơ quan tố tụng sẽ căn cứ vào các quy định của Bộ luật Hình sự để đối chiếu. Nếu hành vi vi phạm không có yếu tố tham nhũng, tư lợi cá nhân mà hoàn toàn vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội của địa phương hoặc bảo đảm an ninh, quốc phòng, thì cánh cửa miễn truy cứu sẽ được mở ra.

4 điều kiện "vàng" để được áp dụng cơ chế miễn trừ

Để đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật và tránh việc trục lợi chính sách, Nghị quyết đặt ra các rào cản kỹ thuật rất cụ thể:

• Thứ nhất: Hành vi vi phạm phải được thực hiện vì lợi ích chung. Điều này loại bỏ hoàn toàn các trường hợp cố ý làm trái để tham nhũng, nhận hối lộ hoặc gây thất thoát tài sản Nhà nước vì mục đích cá nhân.
• Thứ hai: Dự án, công trình liên quan đến sai phạm phải đã hoàn thành và đang mang lại giá trị thực cho cộng đồng. Đây là điểm mấu chốt thể hiện sự trân trọng đối với các thành quả lao động và nguồn lực xã hội đã bỏ ra.
• Thứ ba: Vụ việc không phát sinh khiếu nại, tố cáo kéo dài. Trong trường hợp có tranh chấp, các bên phải đã đạt được thỏa thuận hoặc có quyết định giải quyết dứt điểm từ cơ quan có thẩm quyền.
• Thứ tư: Khắc phục triệt để hậu quả. Nếu hành vi gây thiệt hại về tài chính, tổ chức hoặc cá nhân phải bồi thường đầy đủ, nộp lại các khoản lợi nhuận không chính đáng vào ngân sách Nhà nước.

Nguyên tắc "Không hợp pháp hóa sai phạm"

Một trong những lo ngại lớn nhất khi ban hành Nghị quyết này là việc lợi dụng để hợp pháp hóa các sai phạm mới. Tuy nhiên, Quốc hội đã khẳng định rõ: việc không truy cứu trách nhiệm hình sự không đồng nghĩa với việc công nhận hành vi đó là đúng pháp luật tại thời điểm xảy ra. Các quyết định hành chính, kỷ luật Đảng hoặc kỷ luật cán bộ vẫn có thể được duy trì tùy theo tính chất vụ việc.

"Việc áp dụng cơ chế không truy cứu trách nhiệm hình sự phải bảo đảm nguyên tắc khách quan, công bằng, không làm phát sinh sai phạm mới và phải gắn với việc kiểm tra, giám sát chặt chẽ của các cơ quan dân cử và nhân dân."

Đối với các trường hợp đang trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử mà đáp ứng đủ các điều kiện nêu trên, các cơ quan có thẩm quyền sẽ tiến hành đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ điều tra theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự.

Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý

Chính sách này thể hiện sự khoan hồng và thực tế của Nhà nước, nhưng cũng đòi hỏi sự trung thực và tinh thần thượng tôn pháp luật từ phía người vi phạm. Các doanh nghiệp và cá nhân có liên quan cần chủ động rà soát, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính và khắc phục các sai sót về hồ sơ pháp lý để đủ điều kiện thụ hưởng chính sách này trước khi thời hạn áp dụng kết thúc.

Việc hiểu đúng và vận dụng chính xác Nghị quyết 29/2026/QH16 không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể mà còn góp phần ổn định môi trường đầu tư, thúc đẩy kinh tế đất nước phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới của Luật Đất đai 2024.