Tình trạng “chạy điểm”, làm đẹp học bạ và tô hồng thành tích học tập từ lâu đã trở thành một vấn nạn nhức nhối, làm méo mó thước đo năng lực người học và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự công bằng trong tuyển sinh. Nhằm siết chặt kỷ cương học đường và hiện thực hóa mục tiêu “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Chương trình hành động về tăng cường kỷ cương; xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong hoạt động giáo dục (kèm theo Quyết định 2758/QĐ-BGDĐT). Văn bản đặt ra những chế tài và nguyên tắc ràng buộc trách nhiệm cụ thể từ người quản lý, giáo viên bộ môn đến người học.

Yêu cầu chấm dứt triệt để việc nâng điểm, sửa kết quả và hợp thức hóa hồ sơ

Căn cứ theo điểm d mục 2 Phần II Chương trình hành động ban hành kèm Quyết định 2758/QĐ-BGDĐT, các cơ sở giáo dục trên toàn quốc phải tổ chức hoạt động dạy học, kiểm tra, đánh giá, thi cử, tuyển sinh và kiểm định chất lượng bảo đảm khách quan, trung thực, phản ánh đúng năng lực, phẩm chất thực tế của người học. Quy định quán triệt sâu sắc tinh thần không chạy theo bệnh thành tích, tuyệt đối không đánh đổi chất lượng thực chất lấy các chỉ tiêu hình thức bề nổi.

Bên cạnh đó, các nhà trường có trách nhiệm chủ động tăng cường biện pháp phòng ngừa, phát hiện và xử lý nghiêm khắc những hành vi vi phạm kỷ luật giáo dục bao gồm:

• Gian lận trong thi cử, kiểm tra định kỳ hoặc thường xuyên;
• Nâng điểm, sửa chữa kết quả kiểm tra, đánh giá trái quy định;
• Làm thay sản phẩm học tập, bài tập, tiểu luận, nghiên cứu của người học;
• Làm sai lệch thông tin, tài liệu hoặc tìm cách hợp thức hóa hồ sơ, cơ sở dữ liệu học tập và kết quả giáo dục.

Đặc biệt, theo điểm d mục 3 Phần II Chương trình hành động, nhà trường không chỉ thụ động chờ xử lý hậu quả khi xảy ra vi phạm mà phải chủ động xây dựng và thực thi bộ quy tắc ứng xử liêm chính học thuật. Nhà trường có nghĩa vụ công khai, minh bạch các kênh tiếp nhận phản ánh (đường dây nóng, hòm thư điện tử) để kịp thời thụ lý các tố cáo về hành vi thiếu trung thực, bệnh hình thức trong môi trường giáo dục.

Trách nhiệm pháp lý của nhà giáo và người đứng đầu cơ sở giáo dục

Theo nguyên tắc của Luật Giáo dục 2019, hoạt động giáo dục phải bảo đảm tính trung thực, khách quan và khoa học. Cụ thể hóa điều này, điểm e mục 2 Phần II Chương trình hành động quy định rõ trách nhiệm của đội ngũ nhà giáo và cán bộ hỗ trợ giáo dục:

• Phải đánh giá đúng sự tiến bộ thực chất của học sinh, sinh viên;
• Nghiêm cấm tuyệt đối hành vi nâng điểm, sửa kết quả hoặc tiếp tay, bao che cho các hành vi gian lận trong kiểm tra, đánh giá, thi cử;
• Chấp hành chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp nhà giáo, không vì sức ép thi đua hay lợi ích cá nhân mà làm sai lệch sự thật.

Đối với người học, quy định tại điểm g mục 2 Phần II nêu rõ học sinh, sinh viên phải có nghĩa vụ trung thực trong quá trình học tập, rèn luyện; nghiêm cấm gian lận, sử dụng sản phẩm do người khác làm thay hoặc lạm dụng các công cụ công nghệ mới để giả mạo kết quả học tập.

Đáng chú ý nhất, trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu đã được định vị rất rõ ràng. Điểm b mục 4 Phần III Chương trình hành động quy định: Hiệu trưởng, người đứng đầu cơ sở giáo dục phải chịu trách nhiệm trực tiếp theo quy định nếu để đơn vị mình xảy ra tình trạng chạy theo thành tích, gian lận học thuật hoặc làm đẹp hồ sơ học bạ. Đây là bước ngoặt lớn nhằm xóa bỏ tư duy nể nang, xuê xoa vốn tồn tại dai dẳng ở nhiều cơ sở đào tạo.

Các chế tài xử phạt hành chính đối với hành vi làm sai lệch kết quả học tập

Ngoài các hình thức kỷ luật nội bộ ngành theo quy định về viên chức và công chức, hành vi sửa chữa điểm số, làm sai lệch hồ sơ giáo dục còn bị xử lý nghiêm minh theo quy định pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính. Cụ thể, tại Nghị định 04/2021/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 127/2021/NĐ-CP), các hành vi vi phạm quy định về thi, kiểm tra và đánh giá kết quả học tập bị áp dụng các mức phạt tiền nghiêm khắc, đồng thời buộc áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả hủy bỏ kết quả sai lệch và khôi phục lại điểm số trung thực.

Song song với đó, điểm d mục 2 Phần II Chương trình hành động đặt ra yêu cầu mang tính kỹ thuật then chốt: Dữ liệu về quá trình và kết quả học tập phải được cập nhật đầy đủ, chính xác lên hệ thống cơ sở dữ liệu ngành. Hệ thống này phải có khả năng kiểm tra, đối chiếu lịch sử chỉnh sửa và truy xuất dấu vết điện tử khi cần thiết. Việc ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa học bạ (học bạ điện tử) chính là giải pháp hữu hiệu nhằm ngăn chặn mọi sự can thiệp thủ công thiếu minh bạch vào bảng điểm.

Mục tiêu chiến lược đặt ra là đến năm 2030, 100% cơ quan quản lý giáo dục và cơ sở giáo dục trên toàn quốc duy trì vững chắc môi trường “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”, chủ động nhận diện, phòng ngừa và xử lý nghiêm các biểu hiện tiêu cực, trả lại giá trị thực chất và sự tôn nghiêm cho nền giáo dục nước nhà.