Bộ Khoa học và Công nghệ đã chính thức ban hành Quyết định 1290/QĐ-BKHCN hướng dẫn các nguyên tắc về nghiên cứu, phát triển các hệ thống Trí tuệ nhân tạo (AI) có trách nhiệm. Đây được xem là hành lang định hướng đạo đức và pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm sự phát triển của công nghệ luôn phục vụ lợi ích tốt nhất cho con người.

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những bước nhảy vọt mang tính cách mạng trên phạm vi toàn cầu, từ tự động hóa sản xuất, y tế, giáo dục cho đến quản trị công. Tuy nhiên, sự bùng nổ của các mô hình AI tạo sinh và thuật toán học máy phức tạp cũng đặt ra không ít lo ngại về quyền riêng tư, sự sai lệch dữ liệu và nguy cơ mất kiểm soát an toàn thông tin.

Để định hướng công nghệ phát triển đúng đắn, Quyết định 1290/QĐ-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ đã thiết lập một hệ khung hướng dẫn toàn diện, khẳng định quan điểm cốt lõi: Xây dựng một xã hội lấy con người làm trung tâm trong mọi hoạt động nghiên cứu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Xã Hội Lấy Con Người Làm Trung Tâm: Quan Điểm Cốt Lõi Khi Phát Triển AI

Tại Mục 1 Hướng dẫn ban hành kèm theo Quyết định 1290/QĐ-BKHCN, Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh rằng quan điểm hàng đầu trong phát triển AI là hướng đến một xã hội mà mọi người dân đều được hưởng lợi ích từ các thành tựu công nghệ mang lại, đồng thời giảm thiểu tối đa các tác động tiêu cực đến đời sống xã hội.

Chiến lược này hoàn toàn đồng bộ và tiếp nối tinh thần của Quyết định 127/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI đến năm 2030, đưa Việt Nam từng bước trở thành điểm sáng về AI trong khu vực.

Việc đảm bảo sự cân bằng hợp lý giữa lợi ích và rủi ro được cụ thể hóa qua hai trụ cột chính:

• Phát huy tối đa lợi ích: Thúc đẩy đổi mới sáng tạo, khuyến khích các công ty công nghệ và viện nghiên cứu tạo ra các giải pháp AI thiết thực giải quyết bài toán của Việt Nam.
• Kiểm soát rủi ro phát sinh: Chủ động thiết lập các rào cản kỹ thuật và quy chuẩn đạo đức nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân trước các nguy cơ xâm phạm từ hệ thống AI.

9 Nguyên Tắc Vàng Phát Triển Hệ Thống Trí Tuệ Nhân Tạo Có Trách Nhiệm

Nhằm hiện thực hóa định hướng lấy con người làm trung tâm, Quyết định 1290/QĐ-BKHCN đặt ra 9 nguyên tắc quan trọng mà các nhà phát triển, doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu cần tuân thủ nghiêm ngặt:

1. Tinh thần hợp tác và thúc đẩy đổi mới sáng tạo

Khuyến khích sự kết nối, tính tương thích và mở giữa các hệ thống AI. Các bên tham gia vào hệ sinh thái AI cần chia sẻ tri thức, dữ liệu dùng chung an toàn nhằm tối ưu hóa nguồn lực và thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.

2. Tính minh bạch trong thuật toán và dữ liệu

Nhà phát triển phải bảo đảm khả năng kiểm soát dữ liệu đầu vào và đầu ra của hệ thống AI. Người dùng có quyền được biết khi nào họ đang tương tác với một hệ thống tự động, đồng thời các phân tích hoặc quyết định do AI đưa ra phải có khả năng giải thích được.

3. Khả năng kiểm soát của con người

Con người phải giữ vai trò chủ động giám sát và can thiệp trong mọi giai đoạn vận hành của hệ thống AI. Cần trang bị các cơ chế ngắt khẩn cấp hoặc điều chỉnh kịp thời nếu hệ thống phát sinh hành vi lệch chuẩn.

4. Bảo đảm an toàn tuyệt đối cho người dùng

Hệ thống AI trong quá trình vận hành tuyệt đối không được gây tổn hại đến tính mạng, sức khỏe, thân thể hoặc tài sản của người sử dụng cũng như các bên thứ ba liên quan, kể cả thông qua phương thức trực tiếp hay gián tiếp.

5. Bảo mật hệ thống và an ninh mạng

Hệ thống AI phải được thiết kế đạt tiêu chuẩn bảo mật cao, có khả năng chống chịu trước các đợt tấn công mạng, rò rỉ dữ liệu. Nhà phát triển đặc biệt chú ý ngăn ngừa nguy cơ hệ thống tự thay đổi sai lệch sau quá trình học máy tự động.

6. Tôn trọng quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân

Mọi hoạt động thu thập, huấn luyện và xử lý dữ liệu phải tuân thủ chặt chẽ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Quyền riêng tư của người dùng là yếu tố bất khả xâm phạm trong suốt vòng đời của sản phẩm AI.

7. Tôn trọng quyền và phẩm giá con người

Ứng dụng AI phải bảo đảm tính công bằng, không chứa định kiến phân biệt đối xử về giới tính, sắc tộc, tôn giáo hay địa vị xã hội. AI không được vi phạm các giá trị đạo đức và chuẩn mực văn hóa của Việt Nam.

8. Hỗ trợ và nâng cao năng lực cho người dùng

Thiết kế hệ thống AI phải hướng tới việc hỗ trợ, tăng cường năng lực lao động và nâng cao chất lượng cuộc sống cho con người. Sản phẩm cần cung cấp cho người dùng cơ hội lựa chọn và quyền tự quyết phù hợp.

9. Trách nhiệm giải trình minh bạch trước pháp luật

Các tổ chức, cá nhân phát triển và triển khai hệ thống AI phải chịu trách nhiệm giải trình về sản phẩm của mình trước cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng và người tiêu dùng khi xảy ra sự cố hoặc rủi ro pháp lý.

Khuyến Nghị Cho Các Doanh Nghiệp Công Nghệ Và Nhà Phát Triển Tại Việt Nam

Bộ Khoa học và Công nghệ lưu ý rằng bộ nguyên tắc theo Quyết định 1290/QĐ-BKHCN mang tính chất hướng dẫn, khuyến khích các đơn vị tự nguyện áp dụng và cụ thể hóa thành quy trình chuẩn nội bộ. Việc chủ động áp dụng các tiêu chuẩn phát triển AI có trách nhiệm không chỉ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro pháp lý mà còn nâng cao uy tín thương hiệu, xây dựng niềm tin bền vững đối với khách hàng và cộng đồng xã hội.