Trong đời sống hàng ngày, các giao dịch dân sự như mua bán, tặng cho, thuê mướn tài sản diễn ra liên tục. Tuy nhiên, không phải mọi thỏa thuận cứ đặt bút ký là sẽ có giá trị pháp lý. Có những trường hợp dù các bên đã hoàn tất việc giao nhận tiền và tài sản nhưng giao dịch vẫn bị tòa án tuyên bố vô hiệu, dẫn đến những hệ lụy khôn lường.

Thế nào là giao dịch dân sự vô hiệu?

Theo quy định tại Điều 122 Bộ luật Dân sự 2015, một giao dịch dân sự sẽ bị coi là vô hiệu nếu không đáp ứng được các điều kiện có hiệu lực cơ bản. Cụ thể:

"Giao dịch dân sự không có một trong các điều kiện được quy định tại Điều 117 của Bộ luật này thì vô hiệu, trừ trường hợp Bộ luật này có quy định khác."

Như vậy, để một giao dịch có giá trị pháp lý, các bên cần soi chiếu vào Điều 117 của Bộ luật này. Các điều kiện này bao gồm năng lực hành vi dân sự của chủ thể, sự tự nguyện trong việc xác lập giao dịch, và mục đích, nội dung giao dịch không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.

"Điểm huyệt" các trường hợp khiến giao dịch bị tuyên vô hiệu

Pháp luật hiện hành liệt kê khá chi tiết các trường hợp dẫn đến vô hiệu, trong đó phổ biến nhất là:

• Giao dịch giả tạo: Đây là trường hợp các bên xác lập một giao dịch nhằm che giấu một giao dịch khác. Ví dụ điển hình là việc các bên ký hợp đồng ủy quyền toàn phần nhưng thực chất là để mua bán nhà đất nhằm trốn thuế hoặc lách luật.
• Vi phạm điều cấm và đạo đức xã hội: Theo Điều 123, điều cấm của luật là những quy định không cho phép chủ thể thực hiện hành vi nhất định. Nếu nội dung hợp đồng hướng tới việc buôn lậu hoặc các hành vi phi đạo đức, giao dịch đó đương nhiên vô hiệu.
• Bị lừa dối, cưỡng ép hoặc đe dọa: Một giao dịch chỉ có hiệu lực khi các bên hoàn toàn tự nguyện. Nếu một bên bị dùng vũ lực hoặc thủ đoạn gian dối để ép buộc ký kết, họ có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch đó vô hiệu.

Vô hiệu về hình thức – Lỗi nhỏ, hậu quả lớn

Một trong những sai lầm phổ biến nhất khiến giao dịch dân sự vô hiệu chính là vi phạm về hình thức. Điều 119 quy định giao dịch có thể bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể. Tuy nhiên, với những tài sản đặc biệt, luật bắt buộc phải tuân thủ hình thức nhất định.

Ví dụ, khi mua bán nhà ở, theo quy định của Luật Nhà ở 2023, hợp đồng phải được lập thành văn bản và có công chứng, chứng thực. Nếu các bên chỉ viết tay với nhau (giấy tay) mà không thực hiện công chứng, giao dịch này có nguy cơ cao bị tuyên vô hiệu về hình thức nếu có tranh chấp xảy ra.

Hậu quả pháp lý: Khôi phục tình trạng ban đầu

Khi một giao dịch bị tuyên vô hiệu, về nguyên tắc, nó không làm phát sinh, thay đổi hay chấm dứt quyền và nghĩa vụ của các bên kể từ thời điểm xác lập. Các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Nếu không hoàn trả được bằng hiện vật thì phải hoàn trả bằng tiền.

Bên cạnh đó, bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường. Đây chính là điểm gây tranh cãi và phức tạp nhất trong các vụ án dân sự, bởi việc xác định mức độ lỗi và giá trị thiệt hại thực tế thường rất khó khăn, đặc biệt là trong bối cảnh giá trị tài sản (như bất động sản) biến động mạnh theo thời gian.

Để tránh những rủi ro đáng tiếc, người dân và doanh nghiệp cần hết sức thận trọng, kiểm tra kỹ năng lực của đối tác và đảm bảo hình thức hợp đồng luôn tuân thủ đúng quy định pháp luật chuyên ngành.