Bộ Tài chính đã chính thức ban hành Thông tư 145/2026/TT-BTC quy định hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán. Một trong những điểm nhấn quan trọng nhất của văn bản này là việc tiếp tục hoàn thiện và ghi nhận cơ chế cho phép nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức được mua cổ phiếu mà không yêu cầu phải có đủ 100% tiền tại thời điểm đặt lệnh (cơ chế Non-prefunding - NPF).

Đây được xem là bước đi pháp lý mang tính chiến lược, giải quyết triệt để một trong những rào cản kỹ thuật lớn nhất để thị trường chứng khoán Việt Nam đáp ứng các tiêu chí nâng hạng của các tổ chức xếp hạng quốc tế như FTSE Russell và MSCI theo quy định của Luật Chứng khoán 2019.

Cơ chế xác nhận giao dịch mua cổ phiếu không yêu cầu đủ tiền (Non-prefunding)

Theo quy định chung tại điểm a khoản 1 Điều 24 Thông tư 145/2026/TT-BTC, đối với các giao dịch chứng khoán thông thường, thành viên lưu ký hoặc tổ chức mở tài khoản trực tiếp là bên phải trả tiền thực hiện xác nhận với Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) về việc có đủ tiền hoặc không có đủ tiền để thanh toán nghĩa vụ của mình và khách hàng.

Tuy nhiên, quy định nghiêm ngặt này hoàn toàn loại trừ đối với giao dịch mua cổ phiếu không yêu cầu có đủ tiền khi đặt lệnh của nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức. Đây là một đặc quyền pháp lý quan trọng nhằm tương thích với thông lệ giao dịch tại các thị trường phát triển trên thế giới.

Cụ thể, điểm b khoản 1 Điều 24 Thông tư 145/2026/TT-BTC quy định thành viên lưu ký nơi nhà đầu tư mở tài khoản lưu ký chứng khoán thực hiện xác nhận với VSDC theo cơ chế dành riêng cho giao dịch mua cổ phiếu không yêu cầu có đủ tiền khi đặt lệnh. Cơ chế này giúp các định chế tài chính nước ngoài tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn, giảm thiểu chi phí cơ hội khi không phải giam vốn chờ lệnh khớp.

Quy trình xử lý rủi ro khi nhà đầu tư ngoại không thanh toán

Để đảm bảo an toàn hệ thống và phòng ngừa rủi ro thanh toán, Thông tư 145/2026/TT-BTC đã thiết lập một hành lang xử lý rủi ro rất chặt chẽ và rõ ràng. Trách nhiệm thanh toán cuối cùng trong trường hợp nhà đầu tư nước ngoài thiếu hụt tiền sẽ được chuyển giao cho công ty chứng khoán bảo lãnh đặt lệnh.

Liên quan đến việc xử lý giao dịch này, điểm r khoản 2 Điều 6 Thông tư 145/2026/TT-BTC quy định trường hợp chuyển quyền sở hữu cổ phiếu và quyền phát sinh từ số cổ phiếu này (nếu có) từ tài khoản của nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức đặt lệnh mua cổ phiếu không yêu cầu có đủ tiền khi đặt lệnh sang tài khoản tự doanh của công ty chứng khoán theo quy định tại khoản 7, khoản 8 Điều 30 Thông tư 145/2026/TT-BTC.

Cơ chế này kế thừa và hoàn thiện tinh thần của Thông tư 68/2024/TT-BTC trước đây, đồng thời chuẩn hóa quy trình phối hợp giữa công ty chứng khoán, ngân hàng lưu ký và VSDC dưới mô hình đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Khi nhà đầu tư nước ngoài không thực hiện nghĩa vụ thanh toán, công ty chứng khoán sẽ nhận chuyển giao quyền sở hữu số cổ phiếu đó vào tài khoản tự doanh của mình và thực hiện bán xử lý để thu hồi vốn theo đúng quy định pháp luật.

Ý nghĩa chiến lược đối với mục tiêu nâng hạng thị trường

Việc ban hành Thông tư 145/2026/TT-BTC là minh chứng cho sự quyết tâm của Chính phủ và Bộ Tài chính trong việc nâng chuẩn thị trường chứng khoán Việt Nam. Quy định mới không chỉ tháo gỡ nút thắt "ký quỹ trước giao dịch" (pre-funding) vốn bị các tổ chức quốc tế đánh giá là rào cản lớn nhất, mà còn tạo ra một sân chơi minh bạch, an toàn và chuyên nghiệp hơn.

Cần lưu ý rằng, ưu đãi này chỉ áp dụng giới hạn đối với nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức và chỉ áp dụng cho giao dịch mua cổ phiếu, không áp dụng chung cho mọi nhà đầu tư cá nhân nước ngoài hoặc các loại chứng khoán khác như trái phiếu hay chứng quyền. Sự phân định rõ ràng này giúp cơ quan quản lý vừa thu hút được dòng vốn ngoại chất lượng cao, vừa kiểm soát tốt rủi ro hệ thống trên thị trường tài chính quốc gia.