Nghề báo là một nghề cao quý, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phản ánh sự thật khách quan, định hướng dư luận xã hội và đấu tranh phòng, chống các hiện tượng tiêu cực. Tuy nhiên, thời gian qua, không ít trường hợp cá nhân lợi dụng danh nghĩa phóng viên, nhà báo để sách nhiễu cơ quan, doanh nghiệp, thậm chí dùng thông tin nội bộ hoặc đe dọa viết bài nhằm mục đích vụ lợi cá nhân. Vậy dưới góc độ pháp luật hiện hành, hành vi này sẽ bị chế tài xử lý như thế nào và ranh giới nào sẽ chuyển biến thành tội phạm hình sự?

Mức phạt tiền đối với hành vi lợi dụng tư cách nhà báo, phóng viên để trục lợi

Theo quy định tại điểm a khoản 4 Điều 12 Nghị định 367/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực báo chí, chế tài nghiêm khắc được đặt ra nhằm răn đe mọi biểu hiện thương mại hóa tiêu cực hoặc lạm dụng quyền hạn báo chí:

• Hành vi lợi dụng tư cách nhà báo, phóng viên để trục lợi mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự sẽ bị áp dụng mức phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng.

Cần lưu ý rằng đây là mức phạt tiền áp dụng đối với cá nhân vi phạm. Trường hợp tổ chức có hành vi vi phạm tương đương thì mức phạt tiền có thể nhân đôi theo nguyên tắc chung của pháp luật xử lý vi phạm hành chính.

Hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả nghiêm ngặt

Không chỉ dừng lại ở việc xử phạt số tiền lên đến 50 triệu đồng, người có hành vi vi phạm còn phải đối mặt với các biện pháp chế tài nghiêm khắc khác nhằm triệt tiêu hoàn toàn động cơ và lợi ích kinh tế do hành vi phi pháp đem lại:

• Tịch thu tang vật vi phạm: Căn cứ khoản 5 Điều 12 Nghị định 367/2026/NĐ-CP, cơ quan chức năng sẽ tiến hành tịch thu toàn bộ tang vật, phương tiện liên quan trực tiếp đến hành vi vi phạm.
• Buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp: Căn cứ điểm b khoản 6 Điều 12 Nghị định 367/2026/NĐ-CP, cá nhân vi phạm buộc phải nộp lại toàn bộ số tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất có được do hành vi trục lợi vào ngân sách nhà nước.

Phân biệt hành vi trục lợi với các vi phạm tư cách người làm báo khác

Để áp dụng đúng quy định pháp luật và mức chế tài tương xứng, Điều 12 Nghị định 367/2026/NĐ-CP đã bóc tách rõ ranh giới giữa các nhóm hành vi vi phạm khác nhau:

• Phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng theo quy định tại khoản 3 Điều 12 đối với một trong các hành vi: Mạo danh phóng viên, nhà báo; lợi dụng tư cách nhà báo, phóng viên để can thiệp, cản trở hoạt động đúng pháp luật của cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân; hoặc sửa chữa, tẩy xóa làm sai lệch nội dung thẻ nhà báo.
• Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng theo quy định tại khoản 4 Điều 12 khi người thực hiện có mục đích vụ lợi trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua việc khai thác tư cách tác nghiệp.

Khi nào hành vi trục lợi bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Cần đặc biệt nhấn mạnh rằng chế tài phạt tiền từ 30 đến 50 triệu đồng của pháp luật xử phạt vi phạm hành chính chỉ áp dụng đối với những vụ việc có mức độ vi phạm nhỏ, chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm hình sự. Cơ chế chuyển giao hồ sơ để xử lý hình sự được quy định vô cùng chặt chẽ.

Theo quy định tại khoản 2 Điều 10 Nghị định 367/2026/NĐ-CP, trong quá trình thụ lý xem xét vi phạm, nếu người có thẩm quyền phát hiện vụ việc có dấu hiệu tội phạm thì phải lập tức chuyển hồ sơ sang cơ quan tiến hành tố tụng hình sự có thẩm quyền để khởi tố, điều tra theo quy định.

Trên thực tế, hành vi lợi dụng nghề nghiệp báo chí để trục lợi rất dễ rơi vào các tội danh hình sự nguy hiểm như:

• Tội cưỡng đoạt tài sản: Phóng viên nắm được sai phạm hoặc điểm yếu của doanh nghiệp, cá nhân rồi đe dọa sẽ đăng bài bôi nhọ, phanh phui nếu không đưa một khoản tiền hoặc không ký hợp đồng quảng cáo, truyền thông. Đây là hành vi uy hiếp tinh thần nhằm chiếm đoạt tài sản, có khung hình phạt tù rất nghiêm khắc.
• Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Cá nhân không phải là nhà báo hoặc không có thẩm quyền giải quyết vụ việc nhưng giả mạo phóng viên, hứa hẹn "chạy bài", "gỡ bài" hoặc can thiệp xử lý khiếu nại để nhận tiền của người dân rồi chiếm đoạt.
• Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản: Nhà báo, phóng viên công tác tại các cơ quan báo chí nhà nước, lợi dụng quyền hạn tác nghiệp để sách nhiễu, yêu cầu nhận tiền, tài sản trái pháp luật.

Doanh nghiệp và người dân cần làm gì khi bị phóng viên dọa nạt, trục lợi?

Nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trước tình trạng "báo chí hóa" hoặc lạm quyền tác nghiệp, các tổ chức, doanh nghiệp và người dân cần nắm vững các nguyên tắc sau:

1. Kiểm tra tư cách tác nghiệp hợp pháp: Khi làm việc với phóng viên, cần yêu cầu xuất trình Thẻ nhà báo còn hạn sử dụng hoặc Giấy giới thiệu có ghi rõ nội dung, thời gian và đối tượng làm việc cụ thể do cơ quan báo chí cấp theo tinh thần của Luật Báo chí 2025.
2. Từ chối các yêu cầu tài trợ phi lý: Tuyệt đối không thỏa hiệp hay chấp nhận các đề nghị ép mua báo, ép ký kết hợp đồng truyền thông trá hình dưới hình thức bảo trợ thông tin để đổi lấy việc "bỏ qua" sai phạm.
3. Ghi âm, ghi hình và tố giác sai phạm: Nếu nhận thấy đối tượng có hành vi đe dọa, vòi vĩnh tiền bạc, hãy chủ động lưu trữ chứng cứ (tin nhắn, bản ghi âm, biên nhận tiền) và gửi đơn tố giác tới Thanh tra Sở Thông tin và Truyền thông hoặc cơ quan Công an có thẩm quyền để xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.