Nền tảng số là gì? Khám phá vai trò then chốt trong Luật Chuyển đổi số 2025

Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ, chuyển đổi số đã trở thành một xu thế tất yếu, định hình lại mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội. Tại Việt Nam, với sự ra đời của Luật Chuyển đổi số 2025 (Luật số 148/2025/QH15), khái niệm “nền tảng số” đã được định nghĩa rõ ràng, khẳng định vai trò trung tâm trong quá trình này. Vậy, nền tảng số thực chất là gì và tầm quan trọng của nó được pháp luật Việt Nam nhìn nhận ra sao?

1. Nền tảng số: Định nghĩa và bản chất theo Luật Chuyển đổi số 2025

Theo khoản 5 Điều 3 Luật Chuyển đổi số 2025, nền tảng số được định nghĩa là: “Hệ thống thông tin nhằm tạo môi trường số cho phép các bên thực hiện giao dịch hoặc cung cấp, sử dụng sản phẩm, dịch vụ hoặc sử dụng để phát triển sản phẩm, dịch vụ.”

Định nghĩa này không chỉ đơn thuần là một khái niệm kỹ thuật mà còn bao hàm bản chất đa chiều của nền tảng số trong kỷ nguyên số. Cụ thể, nền tảng số được hiểu là:

• Một hệ thống thông tin cốt lõi: Đây là yếu tố nền tảng, cho thấy nền tảng số không phải là một công cụ đơn lẻ mà là một cấu trúc phức tạp, được xây dựng và vận hành dựa trên công nghệ thông tin hiện đại.
• Môi trường kiến tạo giá trị số: Mục đích chính của nền tảng số là tạo ra một không gian ảo, nơi các chủ thể (cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp) có thể tương tác, trao đổi và thực hiện các hoạt động số. Các hoạt động này rất đa dạng, bao gồm:
• Thực hiện giao dịch: Từ mua bán hàng hóa, dịch vụ trực tuyến đến các giao dịch tài chính, hành chính.
• Cung cấp và sử dụng sản phẩm, dịch vụ: Cho phép các nhà cung cấp đưa sản phẩm, dịch vụ của mình đến người dùng và ngược lại, người dùng có thể dễ dàng tiếp cận, sử dụng.
• Phát triển sản phẩm, dịch vụ mới: Đây là điểm nhấn quan trọng, cho thấy nền tảng số không chỉ là nơi tiêu thụ mà còn là vườn ươm cho sự sáng tạo, nơi các nhà phát triển có thể xây dựng và thử nghiệm các giải pháp số mới.

Mối quan hệ giữa nền tảng số và các khái niệm khác trong chuyển đổi số cũng được Luật làm rõ. Khoản 4 Điều 3 quy định nền tảng số là một trong các thành phần cấu thành hệ thống số, trong khi khoản 7 Điều 3 nhấn mạnh môi trường số được hình thành và vận hành thông qua hạ tầng số, hạ tầng số công cộng, hệ thống số, nền tảng số và dữ liệu số. Điều này cho thấy nền tảng số là một mắt xích không thể thiếu trong chuỗi giá trị của chuyển đổi số.

2. Chính sách của Nhà nước nhằm thúc đẩy và quản lý nền tảng số

Nhận thức được tầm quan trọng của nền tảng số, Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách nhằm khuyến khích phát triển và sử dụng, đồng thời tăng cường quản lý để đảm bảo môi trường số lành mạnh và bền vững. Khoản 3 Điều 9 Luật Chuyển đổi số 2025 nêu rõ Nhà nước khuyến khích phát triển và sử dụng:

• Nền tảng số dùng chung: Nhằm tối ưu hóa nguồn lực, tránh trùng lặp và tạo sự đồng bộ trong các hoạt động số của cơ quan nhà nước và toàn xã hội.
• Nền tảng số mở: Thúc đẩy sự sáng tạo, hợp tác và cho phép các bên thứ ba dễ dàng tích hợp, phát triển dịch vụ trên nền tảng đó.
• Các sản phẩm, dịch vụ công nghệ số: Phục vụ đa dạng các mục tiêu từ quản trị, cung cấp dịch vụ công đến phát triển kinh tế - xã hội.

Đặc biệt, việc phát triển và sử dụng các nền tảng này phải gắn liền với mục tiêu bảo đảm khả năng tiếp cận và thụ hưởng bình đẳng trong chuyển đổi số, ưu tiên các lĩnh vực thiết yếu như giáo dục, y tế, văn hóa, lao động, việc làm và an sinh xã hội. Điều này thể hiện tầm nhìn nhân văn của pháp luật, hướng tới một xã hội số toàn diện, không bỏ lại ai phía sau.

Bên cạnh việc khuyến khích, khoản 7 Điều 9 Luật Chuyển đổi số 2025 cũng nhấn mạnh yêu cầu tăng cường quản lý, giám sát hoạt động của hệ thống số và nền tảng số, đặc biệt là các nền tảng số trung gian có quy mô lớn, rất lớn. Mục tiêu là đảm bảo môi trường cạnh tranh lành mạnh, an toàn và minh bạch, ngăn chặn các hành vi lạm dụng hoặc độc quyền trên không gian số.

3. Quy định về nền tảng số dùng chung của các cơ quan thuộc hệ thống chính trị

Để đảm bảo sự đồng bộ và hiệu quả trong hoạt động của bộ máy nhà nước, Điều 26 Luật Chuyển đổi số 2025 đã quy định cụ thể về nền tảng số dùng chung của các cơ quan thuộc hệ thống chính trị. Theo đó:

• Trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước về chuyển đổi số: Chủ trì xây dựng tiêu chí, Danh mục nền tảng số dùng chung quốc gia, đồng thời công bố các tiêu chuẩn, quy chuẩn, yêu cầu kỹ thuật. Cơ quan này cũng có vai trò quan trọng trong việc đo lường và giám sát trực tuyến hoạt động của các nền tảng này, đảm bảo chúng vận hành hiệu quả và an toàn.
• Trách nhiệm của các cơ quan trong hệ thống chính trị: Có nhiệm vụ xây dựng, quản lý và vận hành các nền tảng số dùng chung thuộc thẩm quyền để phục vụ hoạt động nghiệp vụ chuyên môn. Các nền tảng này phải được thiết kế theo hướng mở, linh hoạt, và công bố công khai các tiêu chuẩn kỹ thuật để khuyến khích doanh nghiệp cùng tham gia phát triển, cung cấp dịch vụ. Điều này không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn lực mà còn thúc đẩy sự đổi mới và đa dạng hóa dịch vụ.

4. Nền tảng số và yêu cầu tối thiểu đối với hệ thống số

Một trong những điểm cốt lõi của Luật Chuyển đổi số 2025 là việc đặt ra các yêu cầu tối thiểu đối với hệ thống số, trong đó nền tảng số đóng vai trò quan trọng. Khoản 1 Điều 8 Luật Chuyển đổi số 2025 quy định rõ các yêu cầu này được áp dụng bắt buộc đối với hệ thống thông tin, nền tảng số, cơ sở dữ liệu và dịch vụ số của cơ quan nhà nước, cũng như các hệ thống số phục vụ lợi ích công và dịch vụ số thiết yếu.

Điều này có nghĩa là, khi xây dựng và vận hành nền tảng số, các cơ quan nhà nước phải tuân thủ nghiêm ngặt các yêu cầu về:

• An ninh mạng: Bảo đảm an toàn thông tin, phòng chống tấn công mạng và bảo vệ dữ liệu.
• Kết nối và chia sẻ dữ liệu: Khả năng tương thích và liên thông với các hệ thống khác, sử dụng chuẩn dữ liệu quốc gia.
• Lưu trữ và bảo vệ dữ liệu: Đảm bảo tính toàn vẹn, sẵn sàng và khả năng phục hồi dữ liệu, tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân và dữ liệu quan trọng.
• Khả năng duy trì hoạt động: Đảm bảo hệ thống và dịch vụ số luôn sẵn sàng, có phương án dự phòng khi xảy ra sự cố.
• Ghi nhận nhật ký hoạt động: Để phục vụ công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra và giải trình khi cần thiết.
• Khả năng tiếp cận: Đảm bảo người sử dụng, đặc biệt là người khuyết tật, người cao tuổi và các nhóm dễ bị tổn thương, có thể dễ dàng tiếp cận và sử dụng dịch vụ.

Ngoài ra, Điều 7 Luật Chuyển đổi số 2025 cũng quy định hệ thống số phải được thiết kế theo hướng sử dụng nền tảng số và các thành phần dùng chung, thúc đẩy khả năng mở rộng, tích hợp và sử dụng lại. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả đầu tư mà còn hạn chế sự trùng lặp, tạo ra một kiến trúc số thống nhất và bền vững.

Tóm lại, nền tảng số không chỉ là một khái niệm kỹ thuật mà còn là một trụ cột quan trọng trong chiến lược chuyển đổi số quốc gia. Với các quy định chi tiết trong Luật Chuyển đổi số 2025, Việt Nam đang từng bước xây dựng một môi trường số an toàn, minh bạch và hiệu quả, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của kinh tế số và xã hội số.

Để tìm hiểu thêm về các quy định liên quan đến chuyển đổi số và nền tảng số, quý độc giả có thể tham khảo toàn văn Luật Chuyển đổi số 2025 trên Hệ thống Pháp luật.