Trong kỷ nguyên số hóa bùng nổ, các sản phẩm sáng tạo văn hóa như âm nhạc, phim ảnh, thời trang, thiết kế đồ họa hay trò chơi điện tử đang trở thành nguồn tài nguyên kinh tế khổng lồ. Tuy nhiên, việc quản lý, xác thực quyền sở hữu và thương mại hóa tài sản trí tuệ (IP) vẫn đối mặt với muôn vàn thách thức. Trước thực tiễn này, chính sách cấp mã định danh tài sản trí tuệ và xây dựng hồ sơ số đang được đề xuất như một lời giải đột phá nhằm bảo vệ và nâng tầm giá trị cho nền công nghiệp văn hóa nước nhà.

Mã định danh tài sản trí tuệ là gì và được vận hành ra sao?

Theo định hướng tại các chính sách phát triển công nghiệp văn hóa mới nhất, tài sản trí tuệ trong ngành sáng tạo văn hóa được đề xuất áp dụng hệ thống mã định danh theo từng ngành nghề tương thích với các chuẩn mực quốc tế. Mỗi đối tượng quyền sở hữu trí tuệ – từ tác phẩm văn học nghệ thuật, bản ghi âm ghi hình, nhãn hiệu cho đến kiểu dáng ứng dụng – sẽ sở hữu một chuỗi định danh duy nhất.

Toàn bộ mã này sẽ được tích hợp đồng bộ vào hệ thống dữ liệu quốc gia về tài sản trí tuệ công nghiệp văn hóa. Mã định danh số đóng vai trò như một chiếc "căn cước công dân số" cho tác phẩm sáng tạo, nhằm phục vụ các mục tiêu cốt lõi:

• Nhận diện chính xác tài sản trí tuệ: Loại bỏ sự nhầm lẫn giữa các tác phẩm, phiên bản phái sinh hoặc chuyển thể.
• Quản lý và truy xuất thông tin tức thời: Hỗ trợ các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và công chúng tra cứu nguồn gốc tác giả, chủ sở hữu chỉ qua một thao tác quét mã.
• Kết nối dữ liệu liên thông: Tạo cầu nối giữa các nền tảng phân phối số, sàn thương mại điện tử và cổng thanh toán bản quyền.
• Theo dõi toàn diện vòng đời tác phẩm: Ghi nhận mọi giao dịch chuyển giao, nhượng quyền sử dụng, cấp phép khai thác thương mại từ lúc khởi tạo đến khi hết thời hạn bảo hộ.

Cần lưu ý rằng, theo nguyên tắc pháp lý nền tảng của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022), mã định danh không làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền sở hữu trí tuệ và hoàn toàn không phải là điều kiện bắt buộc để thực thi quyền bảo hộ. Đây đơn thuần là công cụ công nghệ hỗ trợ quản trị, không can thiệp vào nguyên tắc xác lập quyền tự động đối với quyền tác giả và quyền liên quan.

Lập hồ sơ tài sản trí tuệ dưới dạng số: Nền móng cho thị trường giao dịch bản quyền

Song hành cùng mã định danh, việc thiết lập hồ sơ tài sản trí tuệ dưới dạng số được xem là bước đi mang tính chiến lược. Một hồ sơ số hoàn chỉnh sẽ tích hợp đa tầng thông tin pháp lý và kỹ thuật, tạo dựng sự minh bạch tối đa cho các bên tham gia giao dịch.

Hồ sơ số của tài sản trí tuệ bao gồm nhiều trường dữ liệu quan trọng:

• Thông tin nhận diện và mô tả kỹ thuật: Bản ghi âm, hình ảnh kỹ thuật số, mã nguồn, tệp thiết kế gốc hoặc chữ ký số gắn liền với tác phẩm.
• Tình trạng pháp lý hiện thời: Thông tin về việc đăng ký quyền tác giả theo Nghị định 17/2023/NĐ-CP hoặc văn bằng bảo hộ sở hữu công nghiệp theo Nghị định 65/2023/NĐ-CP.
• Dữ liệu tự nguyện từ chủ sở hữu: Phạm vi cấp phép, lịch sử khai thác, biểu giá nhượng quyền thương mại dự kiến và các điều kiện hợp tác kinh doanh.
• Nhóm thông tin bảo mật, hạn chế tiếp cận: Bí mật kinh doanh, thỏa thuận phân chia lợi nhuận nội bộ giữa các đồng tác giả hoặc nhà đầu tư.

Hệ thống hồ sơ số chuẩn hóa sẽ giúp giải quyết triệt để bài toán hóc búa nhất của ngành công nghiệp văn hóa bấy lâu nay: định giá tài sản vô hình. Nhờ có dữ liệu vòng đời và lịch sử khai thác rõ ràng, các tổ chức tín dụng, quỹ đầu tư và sàn giao dịch có thể dễ dàng thẩm định giá trị tài sản trí tuệ để cấp vốn hoặc nhận thế chấp.

Phạm vi tài sản trí tuệ trong công nghiệp văn hóa gồm những gì?

Theo khung khổ pháp lý về phát triển công nghiệp văn hóa, tài sản trí tuệ trong lĩnh vực này có nội hàm rất rộng mở, bao gồm toàn bộ quyền tài sản đối với:

1. Đối tượng quyền tác giả: Tác phẩm văn học, nghệ thuật, kịch bản sân khấu, tác phẩm điện ảnh, tác phẩm âm nhạc, chương trình máy tính, tác phẩm mỹ thuật ứng dụng...
2. Đối tượng quyền liên quan: Cuộc biểu diễn của nghệ sĩ, bản ghi âm, bản ghi hình của nhà sản xuất bản ghi và chương trình phát sóng của tổ chức phát sóng.
3. Đối tượng sở hữu công nghiệp: Nhãn hiệu sản phẩm dịch vụ, kiểu dáng công nghiệp của các sản phẩm lưu niệm, thủ công mỹ nghệ, trò chơi số và các sáng chế ứng dụng công nghệ văn hóa.

Việc kết hợp giữa mã định danh số và hồ sơ tài sản trí tuệ điện tử không chỉ tạo ra lá chắn bảo vệ tác quyền vững chắc trước nạn vi phạm bản quyền trên không gian mạng, mà còn đặt nền móng vững bền cho một thị trường bản quyền văn hóa minh bạch, chuyên nghiệp và có giá trị kinh tế cao.