Trong bộ máy quản lý nhà nước, đạo đức công vụ và sự liêm chính của cán bộ, công chức, viên chức là nền tảng cốt lõi bảo đảm cho sự vận hành minh bạch, hiệu quả. Tuy nhiên, thực tế cho thấy ranh giới giữa việc "linh hoạt" trong xử lý công việc và hành vi lạm quyền, tư lợi là vô cùng mong manh. Hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để làm trái công vụ không chỉ gây thiệt hại về tài sản cho Nhà nước, tổ chức, cá nhân mà còn làm suy giảm nghiêm trọng niềm tin của nhân dân vào cơ quan công quyền.

Nhận diện hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ

Dưới góc độ pháp lý, hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ được hiểu là việc người có chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà cố ý thực hiện hành vi vượt quá thẩm quyền, làm trái với các quy định, quy trình, thủ tục công vụ được giao. Hành vi này trực tiếp xâm phạm đến hoạt động đúng đắn của các cơ quan, tổ chức nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội.

Các yếu tố cấu thành tội phạm cơ bản bao gồm:

• Chủ thể: Là người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị (bao gồm cả khu vực nhà nước và khu vực ngoài nhà nước theo xu hướng lập pháp mới).
• Mặt khách quan: Có hành vi làm trái công vụ (không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ nhiệm vụ được giao) và hành vi này phải gây ra thiệt hại về tài sản hoặc thiệt hại phi vật chất khác cho lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
• Mặt chủ quan: Lỗi cố ý trực tiếp, người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là trái công vụ nhưng vẫn thực hiện vì mục đích vụ lợi (đạt được lợi ích vật chất hoặc phi vật chất cho bản thân hoặc người khác) hoặc vì động cơ cá nhân khác (như nể nang, trù dập, thể hiện quyền lực...).

Mức hình phạt đối với Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ

Theo quy định tại Điều 356 Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017 và Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025), mức hình phạt đối với tội danh này được phân hóa cụ thể theo tính chất, mức độ nghiêm trọng của hành vi như sau:

"Điều 356. Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ
1. Người nào vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm trái công vụ gây thiệt hại về tài sản từ 10.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng hoặc gây thiệt hại khác đến lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm:
a) Có tổ chức;
b) Phạm tội 02 lần trở lên;
c) Gây thiệt hại về tài sản từ 200.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng.
3. Phạm tội gây thiệt hại về tài sản 1.000.000.000 đồng trở lên, thì bị phạt tù từ 10 năm đến 15 năm.
4. Người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm, có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng."

Như vậy, mức hình phạt cao nhất đối với tội danh này có thể lên đến 15 năm tù giam. Bên cạnh đó, người phạm tội còn phải đối mặt với các hình phạt bổ sung nghiêm khắc như cấm đảm nhiệm chức vụ và phạt tiền, nhằm tước bỏ hoàn toàn cơ hội tiếp tục lạm dụng quyền lực công.

Những việc người có chức vụ, quyền hạn tuyệt đối không được làm

Để chủ động phòng ngừa các hành vi lạm quyền và tham nhũng, pháp luật Việt Nam đã thiết lập một hành lang pháp lý chặt chẽ, quy định rõ những việc mà người có chức vụ, quyền hạn không được làm. Cụ thể, tại Điều 20 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật Doanh nghiệp 2020), những hành vi sau đây bị nghiêm cấm:

• Nhũng nhiễu: Gây khó khăn, phiền hà, kéo dài thời gian giải quyết công việc của người dân, doanh nghiệp nhằm mục đích trục lợi.
• Thành lập, quản lý doanh nghiệp: Không được thành lập, tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, hợp tác xã, trừ trường hợp luật có quy định khác.
• Tư vấn trái phép: Không được tư vấn cho doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân khác ở trong nước và nước ngoài về công việc có liên quan đến bí mật nhà nước, bí mật công tác, công việc thuộc thẩm quyền giải quyết hoặc tham gia giải quyết của mình.
• Hạn chế sau khi thôi giữ chức vụ: Không được thành lập, giữ chức danh, chức vụ quản lý, điều hành doanh nghiệp thuộc lĩnh vực mà trước đây mình có trách nhiệm quản lý trong một thời hạn nhất định theo quy định của Chính phủ.
• Sử dụng thông tin trái phép: Không được sử dụng trái phép thông tin của cơ quan, tổ chức, đơn vị phục vụ cho lợi ích cá nhân hoặc nhóm lợi ích.

Kiểm soát quyền lực và phòng ngừa xung đột lợi ích

Một trong những điểm tiến bộ của pháp luật phòng, chống tham nhũng hiện nay là việc kiểm soát chặt chẽ xung đột lợi ích đối với người đứng đầu và cấp phó của người đứng đầu cơ quan, đơn vị. Cụ thể:

- Hạn chế bố trí người thân: Người đứng đầu, cấp phó của người đứng đầu không được bố trí vợ hoặc chồng, bố, mẹ, con, anh, chị, em ruột của mình giữ chức vụ quản lý về tổ chức nhân sự, kế toán; làm thủ quỹ, thủ kho trong cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc giao dịch, mua bán hàng hóa, dịch vụ, ký kết hợp đồng cho cơ quan, tổ chức, đơn vị đó.

- Hạn chế góp vốn, kinh doanh: Người đứng đầu, cấp phó của người đứng đầu cơ quan nhà nước không được góp vốn vào doanh nghiệp hoạt động trong phạm vi ngành, nghề mà mình trực tiếp thực hiện việc quản lý nhà nước; đồng thời không được để người thân kinh doanh trong phạm vi ngành, nghề do mình trực tiếp quản lý.

- Quy định đối với doanh nghiệp nhà nước: Các chức danh quản lý chủ chốt (Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc, Kế toán trưởng...) không được ký kết hợp đồng với doanh nghiệp thuộc sở hữu của người thân, không cho phép doanh nghiệp của người thân tham dự các gói thầu của doanh nghiệp mình, và không bố trí người thân giữ các vị trí nhạy cảm như thủ quỹ, thủ kho, kế toán.

Việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định trên chính là lá chắn vững chắc giúp cán bộ, công chức tránh xa những cám dỗ quyền lực, bảo đảm tính thượng tôn pháp luật và sự liêm chính trong sạch của bộ máy công quyền.