Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc công dân Việt Nam sinh sống, học tập và làm việc tại nước ngoài trở nên phổ biến. Tuy nhiên, một vấn đề pháp lý phát sinh là khi công dân Việt Nam thực hiện hành vi vi phạm pháp luật hình sự tại lãnh thổ quốc gia khác thì sẽ bị xử lý theo pháp luật của nước sở tại hay pháp luật Việt Nam? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết dựa trên các quy định pháp luật hiện hành tính đến tháng 09/2021.

1. Hiệu lực của Bộ luật Hình sự Việt Nam đối với hành vi phạm tội ngoài lãnh thổ

Theo nguyên tắc quốc tịch, Nhà nước Việt Nam có quyền tài phán đối với mọi công dân của mình dù họ đang ở bất cứ đâu. Điều này được cụ thể hóa tại khoản 1 Điều 6 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017):

“1. Công dân Việt Nam hoặc pháp nhân thương mại Việt Nam có hành vi phạm tội ở ngoài lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam mà Bộ luật này quy định là tội phạm, thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự tại Việt Nam theo quy định của Bộ luật này.”

Như vậy, về mặt lý thuyết, nếu một người Việt Nam phạm tội tại nước ngoài (ví dụ như Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ...), họ vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo pháp luật Việt Nam khi trở về nước hoặc thông qua các cơ chế hợp tác tư pháp. Tuy nhiên, cụm từ "có thể" cho thấy đây không phải là quy định bắt buộc trong mọi trường hợp, mà tùy thuộc vào tính chất nghiêm trọng của tội phạm và yêu cầu thực tế của công tác đấu tranh phòng chống tội phạm.

2. Nguyên tắc ưu tiên xử lý của nước sở tại

Mặc dù pháp luật Việt Nam có quy định như trên, nhưng theo thông lệ quốc tế và nguyên tắc chủ quyền lãnh thổ, quốc gia nơi tội phạm xảy ra thường là bên ưu tiên thực hiện quyền tài phán. Người Việt Nam phạm tội trên lãnh thổ nước nào thì trước hết sẽ bị cơ quan chức năng nước đó bắt giữ, điều tra và xét xử theo pháp luật của họ.

Việc có dẫn độ người đó về Việt Nam để xử lý hay không phụ thuộc vào các Điều ước quốc tế mà Việt Nam đã ký kết. Theo quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, phạm vi hợp tác quốc tế được xác định rất rõ ràng.

Hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự

Tại Điều 491 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định về phạm vi hợp tác như sau:

“1. Hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự là việc các cơ quan có thẩm quyền của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và các cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài phối hợp, hỗ trợ nhau để thực hiện hoạt động phục vụ yêu cầu điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. 2. Hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự gồm tương trợ tư pháp về hình sự; dẫn độ; tiếp nhận, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù...”

Đặc biệt, Điều 492 của Bộ luật này nhấn mạnh nguyên tắc "có đi có lại". Trong trường hợp Việt Nam và nước sở tại chưa ký kết hiệp định tương trợ tư pháp (ví dụ như trường hợp giữa Việt Nam và Nhật Bản tính đến năm 2021), việc hợp tác sẽ dựa trên sự thỏa thuận trực tiếp giữa hai Chính phủ nhưng phải đảm bảo không trái pháp luật Việt Nam và tập quán quốc tế.

3. Tình huống thực tế: Phạm tội tại Nhật Bản

Đối với trường hợp cụ thể là công dân Việt Nam phạm tội tại Nhật Bản, do hai nước chưa có Hiệp định tương trợ tư pháp về hình sự toàn diện tại thời điểm này, nên thông thường vụ việc sẽ do phía Nhật Bản toàn quyền giải quyết theo trình tự tố tụng của họ. Người phạm tội sẽ phải chấp hành hình phạt tại Nhật Bản.

Sau khi chấp hành xong hình phạt tại nước ngoài và bị trục xuất về nước, người đó có thể tiếp tục bị xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự tại Việt Nam nếu hành vi đó đặc biệt nghiêm trọng và chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015.

4. Lời khuyên pháp lý

Công dân Việt Nam khi ra nước ngoài cần tuyệt đối tuân thủ pháp luật của nước sở tại. Việc phạm tội ở nước ngoài không chỉ dẫn đến những hình phạt nghiêm khắc từ quốc gia đó mà còn có thể đối mặt với các rắc rối pháp lý khi trở về Việt Nam. Trong trường hợp gặp vấn đề pháp lý tại nước ngoài, công dân nên chủ động liên hệ với Đại sứ quán hoặc Lãnh sự quán Việt Nam để được bảo hộ quyền lợi hợp pháp theo quy định của pháp luật quốc tế.

Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo dựa trên quy định pháp luật tại thời điểm tháng 09/2021. Để được tư vấn chi tiết cho từng trường hợp cụ thể, quý khách vui lòng liên hệ với các chuyên gia pháp lý.