Luật Đặc xá 2018 được Quốc hội khóa XIV thông qua ngày 19/11/2018 và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/07/2019. Đây là một bước tiến lớn trong tư duy lập pháp hình sự, thể hiện chính sách khoan hồng của Nhà nước đối với những người lầm lỗi nhưng có ý chí cải tạo tốt. Một trong những vấn đề được dư luận quan tâm nhất chính là điều kiện về tài sản: Liệu chưa nộp lại hết tài sản phạm tội thì có được xét đặc xá hay không?

Đặc xá là gì và ý nghĩa của Luật Đặc xá 2018?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Đặc xá 2018, đặc xá được định nghĩa như sau:

"Đặc xá là sự khoan hồng đặc biệt của Nhà nước do Chủ tịch nước quyết định tha tù trước thời hạn cho người bị kết án phạt tù có thời hạn, tù chung thân nhân sự kiện trọng đại, ngày lễ lớn của đất nước hoặc trong trường hợp đặc biệt."

Khác với án treo hay tha tù trước thời hạn có điều kiện, đặc xá là thẩm quyền hiến định của Chủ tịch nước. Việc ban hành Luật Đặc xá 2018 thay thế cho Luật năm 2007 đã cụ thể hóa nhiều quy định nhằm đảm bảo tính công bằng, công khai và minh bạch trong việc xét duyệt đối tượng được hưởng sự khoan hồng.

Nới lỏng điều kiện về tài sản: Cơ hội cho người nghèo cải tạo tốt

Trong thực tế thi hành án, không ít trường hợp phạm nhân cải tạo rất tốt, nhận thức rõ lỗi lầm nhưng lại gặp bế tắc ở khâu bồi thường dân sự do hoàn cảnh gia đình quá khó khăn. Luật Đặc xá 2018 đã tháo gỡ nút thắt này bằng những quy định mang tính nhân văn tại Điều 11.

Cụ thể, người bị kết án phạt tù chưa nộp lại hết tài sản phạm tội hoặc chưa bồi thường xong thiệt hại vẫn có thể được đề nghị đặc xá nếu đáp ứng đồng thời các điều kiện sau:

• Đã thi hành được một phần nghĩa vụ: Người đó phải thể hiện ý chí chấp hành bằng việc đã nộp một phần tiền án phí, tiền phạt hoặc bồi thường thiệt hại theo bản án.
• Hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn: Gia đình thuộc diện hộ nghèo, gặp thiên tai, hỏa hoạn hoặc không còn tài sản để thi hành tiếp phần còn lại. Điều này phải được cơ quan thi hành án dân sự xác nhận là chưa có điều kiện thi hành án.
• Sự đồng ý của người bị hại: Đối với các khoản bồi thường cho cá nhân, tổ chức không phải Nhà nước, nếu người được thi hành án đồng ý hoãn hoặc không yêu cầu thi hành án thì phạm nhân vẫn được xem xét.

Ngoại lệ đối với tội phạm tham nhũng

Mặc dù nới lỏng điều kiện cho người nghèo, nhưng pháp luật lại cực kỳ nghiêm khắc với tội phạm tham nhũng. Theo quy định, những người phạm các tội về tham nhũng quy định tại Mục 1 Chương XXIII Bộ luật Hình sự 2015 bắt buộc phải hoàn thành toàn bộ nghĩa vụ trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại mới được xét đặc xá.

Các tội danh này bao gồm:

• Tội tham ô tài sản;
• Tội nhận hối lộ;
• Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản;
• Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ;
• Tội lạm quyền trong khi thi hành công vụ;
• Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi;
• Tội giả mạo trong công tác.

Quy định này nhằm đảm bảo tài sản của Nhà nước phải được thu hồi triệt để và ngăn chặn tư tưởng "dùng tiền đổi tự do" trong các vụ án kinh tế, tham nhũng lớn.

Lời khuyên pháp lý

Nếu bạn hoặc người thân đang chấp hành án và gặp khó khăn về tài chính, hãy chủ động thực hiện các bước sau để tăng cơ hội được đặc xá:

1. Tích cực cải tạo, chấp hành tốt nội quy cơ sở giam giữ để được xếp loại Khá hoặc Tốt.
2. Vận động gia đình nộp các khoản án phí và một phần bồi thường trong khả năng có thể.
3. Xin xác nhận hoàn cảnh khó khăn tại địa phương và làm việc với cơ quan thi hành án dân sự để ghi nhận tình trạng không có điều kiện thi hành án.

Việc hiểu rõ Luật Đặc xá 2018 không chỉ giúp phạm nhân có thêm động lực cải tạo mà còn khẳng định sự công bằng của pháp luật Việt Nam: Không bỏ lại những người thực tâm hối cải nhưng gặp khó khăn về kinh tế.