Trong thực tiễn tố tụng hình sự, việc bị can bỏ trốn hoặc cư trú tại nước ngoài luôn là một trong những trở ngại lớn nhất khiến quá trình giải quyết vụ án bị đình trệ. Tuy nhiên, với việc thông qua Luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự 2025, cơ chế xử lý đối với các đối tượng này đã có những bước tiến đột phá, đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật.

Cơ sở pháp lý cho việc truy tố bị can vắng mặt

Theo quy định tại Điều 1 của luật mới, cụ thể là tại khoản 27 Điều 1 (sửa đổi Điều 233) và khoản 29 Điều 1 (sửa đổi Điều 243), các cơ quan tiến hành tố tụng được trao quyền hạn mạnh mẽ hơn.

Cụ thể, Cơ quan điều tra có thể kết luận điều tra đề nghị truy tố và Viện kiểm sát có thể quyết định truy tố bị can ngay cả khi họ vắng mặt trong hai trường hợp đặc biệt:

• Bị can trốn hoặc không biết bị can ở đâu và việc truy nã không có kết quả.
• Bị can đang ở nước ngoài mà không thể triệu tập để phục vụ các hoạt động điều tra, truy tố.

Cơ quan điều tra có thể kết luận điều tra đề nghị truy tố bị can, Viện kiểm sát có thể quyết định truy tố bị can khi đã có đủ căn cứ và bảo đảm quyền bào chữa cho bị can theo quy định của Bộ luật này trong các trường hợp: a) Bị can trốn hoặc không biết bị can ở đâu và việc truy nã không có kết quả; b) Bị can đang ở nước ngoài mà không thể triệu tập để phục vụ các hoạt động điều tra, hoạt động nhằm quyết định việc truy tố.

Bảo đảm quyền bào chữa và thủ tục niêm yết công khai

Mặc dù cho phép truy tố vắng mặt, nhưng Bộ luật Tố tụng hình sự vẫn đặt ra những yêu cầu khắt khe để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị can. Việc truy tố chỉ được thực hiện khi đã có đủ căn cứ và phải bảo đảm quyền bào chữa cho bị can.

Bên cạnh đó, luật cũng quy định chi tiết về thủ tục niêm yết văn bản tố tụng để đảm bảo tính công khai:

• Kết luận điều tra: Phải được niêm yết trong thời hạn 02 ngày kể từ ngày ban hành nếu không thể giao trực tiếp cho bị can.
• Bản cáo trạng: Phải được niêm yết trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày ra bản cáo trạng nếu không thể giao được cho bị can.

Ý nghĩa đối với công tác đấu tranh phòng chống tội phạm

Trước đây, theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, việc xử lý các vụ án có bị can bỏ trốn thường gặp nhiều khó khăn về mặt thủ tục, dẫn đến việc phải tạm đình chỉ vụ án kéo dài. Quy định mới có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 sẽ giúp đẩy nhanh tiến độ giải quyết các vụ án trọng điểm, đặc biệt là các vụ án tham nhũng, kinh tế có yếu tố nước ngoài, không để tội phạm lợi dụng việc bỏ trốn để thoát tội.

Đây được xem là một bước tiến quan trọng trong tiến trình cải cách tư pháp, khẳng định quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng một hệ thống pháp luật minh bạch, hiệu quả và nghiêm minh.