Tử hình là hình phạt đặc biệt nghiêm trọng, thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật đối với những hành vi phạm tội đặc biệt nguy hiểm. Chính vì tính chất "không thể đảo ngược", quy trình từ khi tuyên án đến khi thi hành án luôn được kiểm soát chặt chẽ qua nhiều cấp xét duyệt. Mới đây, Thông tư liên tịch 02/2025/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP (có hiệu lực từ ngày 15/11/2025) đã cụ thể hóa các điều kiện thi hành án.

Căn cứ pháp lý mới về thi hành án tử hình

Theo quy định tại Điều 6 của Thông tư này, một bản án tử hình chỉ được đưa ra thi hành khi đã trải qua đầy đủ các bước rà soát về kháng nghị và quyền xin ân giảm của người bị kết án. Cụ thể, có 4 kịch bản pháp lý dẫn đến việc thi hành án:

Trường hợp 1: Không xin ân giảm và không có kháng nghị

Đây là trường hợp người bị kết án chấp nhận phán quyết và không thực hiện quyền gửi đơn xin ân giảm lên Chủ tịch nước. Đồng thời, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao cũng xác định bản án đúng người, đúng tội và ra quyết định không kháng nghị.

Trường hợp 2: Sau khi bác kháng nghị giám đốc thẩm/tái thẩm

Trong tình huống bản án bị kháng nghị nhưng Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao quyết định giữ nguyên án tử hình, nếu người bị kết án vẫn không có đơn xin ân giảm, bản án sẽ được thi hành. Điều này đảm bảo mọi cơ hội xem xét lại sai sót (nếu có) đã được thực hiện triệt để.

"Bản án tử hình được thi hành khi thuộc một trong các trường hợp sau: ... Người bị kết án tử hình không có đơn xin ân giảm hình phạt tử hình; Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao quyết định không chấp nhận kháng nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, giữ nguyên bản án tử hình..."

Trường hợp 3: Chủ tịch nước bác đơn xin ân giảm (Trường hợp phổ biến)

Khi người bị kết án gửi đơn xin ân giảm nhưng Văn phòng Chủ tịch nước thông báo không có quyết định ân giảm, kết hợp với việc các cơ quan tố tụng cao nhất không kháng nghị, bản án sẽ chính thức có hiệu lực thi hành. Đây là bước cuối cùng thể hiện sự khoan hồng của Nhà nước đã được xem xét nhưng không được chấp thuận do tính chất đặc biệt nghiêm trọng của tội phạm.

Trường hợp 4: Quy trình phối hợp đa bên sau giám đốc thẩm

Trường hợp cuối cùng là sự kết hợp của cả quy trình tố tụng đặc biệt (giám đốc thẩm/tái thẩm) và quyền ân giảm. Nếu cả Hội đồng Thẩm phán và Chủ tịch nước đều giữ nguyên quan điểm về hình phạt cao nhất, bản án sẽ được thi hành theo quy định.

Ý nghĩa của quy định mới

Việc ban hành Thông tư liên tịch 02/2025 không chỉ giúp các cơ quan thi hành án có căn cứ rõ ràng mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp cuối cùng của người bị kết án, tránh những sai sót đáng tiếc trong quá trình thực thi công lý.