Vừa qua, Chính phủ đã chính thức ban hành Nghị định 365/2026/NĐ-CP quy định về hoạt động kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu gạo, có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/10/2026. Đây được xem là bước đi mang tính hoàn thiện hành lang pháp lý, kế thừa và phát triển từ Nghị định 107/2018/NĐ-CP cũng như Nghị định 01/2025/NĐ-CP nhằm thúc đẩy xuất khẩu lúa gạo bền vững, minh bạch và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.

1. Mở rộng chủ thể và điều kiện cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo

Căn cứ theo quy định tại văn bản pháp luật mới này, thương nhân Việt Nam thuộc mọi thành phần kinh tế đều có quyền tham gia kinh doanh xuất khẩu gạo khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn, điều kiện luật định và được cơ quan có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo (sau đây gọi tắt là Giấy chứng nhận).

Đối với các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), khung khổ pháp lý cũng được quy định chặt chẽ nhằm đảm bảo hài hòa giữa phát triển kinh tế và an ninh lương thực quốc gia. Theo đó, doanh nghiệp FDI chỉ được phép kinh doanh xuất khẩu gạo khi đã được cấp Giấy chứng nhận và phải thực hiện đúng theo các điều khoản của văn bản quy phạm pháp luật này, hệ thống pháp luật đầu tư, thương mại của Việt Nam cùng các cam kết quốc tế trong các điều ước mà Việt Nam là thành viên.

Đặc biệt, nhằm siết chặt kỷ cương trong chuỗi logistics xuất khẩu, quy định nêu rõ nguyên tắc: chỉ thương nhân đã được cấp Giấy chứng nhận mới được phép nhận ủy thác xuất khẩu gạo từ các đối tác khác. Quy định này giúp loại bỏ tình trạng các doanh nghiệp không đủ điều kiện kinh doanh mượn danh nghĩa để xuất khẩu hàng hóa không bảo đảm chất lượng ra thị trường quốc tế.

Quy định mới tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động chế biến, kho bãi và logistics lúa gạo (ảnh minh họa)

2. Tiêu chuẩn khắt khe về cơ sở xay xát và kho chứa chuyên dùng

Một trong những điểm then chốt mà các thương nhân ngành gạo cần đặc biệt lưu tâm là điều kiện về hạ tầng cơ sở vật chất phục vụ sản xuất, bảo quản nông sản. Thương nhân muốn kinh doanh xuất khẩu gạo phải đáp ứng các điều kiện tối thiểu sau:

• Có ít nhất 01 kho chuyên dùng để chứa thóc, gạo đáp ứng đầy đủ các quy định về an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.
• Có ít nhất 01 cơ sở xay, xát hoặc chế biến thóc, gạo đáp ứng các quy chuẩn kỹ thuật và điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm.

Về hình thức sở hữu hạ tầng, các kho chứa và cơ sở xay xát nêu trên có thể thuộc quyền sở hữu hợp pháp của thương nhân hoặc do thương nhân đi thuê từ các tổ chức, cá nhân khác. Trường hợp đi thuê, hai bên bắt buộc phải lập hợp đồng thuê bằng văn bản theo đúng quy định pháp luật dân sự, đồng thời thời hạn hợp đồng thuê phải bảo đảm bao quát được thời hạn của Giấy chứng nhận.

Nhằm chống hiện tượng "kho ảo" hay trục lợi hồ sơ giấy phép, pháp luật đã bổ sung điều khoản cấm rất cụ thể: Thương nhân đã được cấp Giấy chứng nhận tuyệt đối không được cho thương nhân khác thuê lại các kho chuyên dùng và cơ sở xay xát gạo đã được ghi nhận trong Giấy chứng nhận của mình để làm căn cứ nộp hồ sơ xin cấp Giấy chứng nhận mới. Quy định này bảo đảm mỗi cơ sở hạ tầng chỉ đại diện cho năng lực thực tế của duy nhất một đầu mối xuất khẩu tại cùng một thời điểm.

3. Cơ chế thông thoáng, mở đường cho gạo hữu cơ và gạo giá trị gia tăng cao

Nhằm khuyến khích chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp sang phân khúc chất lượng cao và xanh hóa ngành hàng lúa gạo, chính sách ưu đãi vô cùng thông thoáng đã được ban hành cho các sản phẩm đặc thù.

Cụ thể, thương nhân xuất khẩu các mặt hàng như gạo hữu cơ, gạo đồ, gạo tăng cường hoặc bổ sung vi chất dinh dưỡng được áp dụng cơ chế đặc thù:

• Không bắt buộc phải đáp ứng điều kiện sở hữu hay thuê kho chuyên dùng và cơ sở xay xát theo điều kiện kinh doanh thông thường.
• Không phải xin cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo.
• Không phải thực hiện nghĩa vụ dự trữ lưu thông bắt buộc.
• Được miễn trừ trách nhiệm báo cáo định kỳ phức tạp như các thương nhân xuất khẩu gạo đại trà.

Chính sách này mở ra cơ hội vàng cho các hợp tác xã, doanh nghiệp khởi nghiệp nông nghiệp sáng tạo tiếp cận nhanh chóng thị trường quốc tế với những dòng sản phẩm gạo cao cấp mang thương hiệu Việt.

4. Quản lý chặt chẽ hoạt động nhập khẩu gạo

Song song với việc điều hành xuất khẩu, khía cạnh nhập khẩu gạo cũng được đưa vào tầm ngắm điều tiết nhằm bảo vệ sản xuất lúa gạo nội địa và cân đối cung cầu thị trường trong nước. Cụ thể, các thương nhân có hoạt động kinh doanh nhập khẩu gạo bắt buộc phải thực hiện thông báo kế hoạch nhập khẩu gạo về Bộ Công Thương theo đúng trình tự, thủ tục quy định.

Việc nắm bắt chính xác tiến độ và khối lượng gạo nhập khẩu giúp các cơ quan chức năng chủ động điều tiết thị trường, ngăn ngừa nguy cơ gian lận xuất xứ cũng như bảo vệ quyền lợi chính đáng của người trồng lúa và các doanh nghiệp chế biến trong nước.

5. Doanh nghiệp cần chủ động thích ứng với khung pháp lý mới

Việc ban hành Nghị định 365/2026/NĐ-CP đánh dấu một bước chuyển biến mới trong việc quản lý toàn diện cả hai chiều xuất khẩu và nhập khẩu gạo. Để bảo đảm hoạt động sản xuất kinh doanh không bị gián đoạn khi văn bản này chính thức phát sinh hiệu lực thi hành từ ngày 01/10/2026, các doanh nghiệp và thương nhân ngành lúa gạo cần:

1. Rà soát toàn diện tình trạng pháp lý của các hợp đồng thuê kho bãi, cơ sở chế biến xay xát để bảo đảm không bị trùng lặp hoặc vi phạm điều cấm.
2. Chủ động hoàn thiện hồ sơ đề nghị cấp hoặc điều chỉnh Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo nếu có thay đổi về quy mô hạ tầng.
3. Đối với các đơn vị định hướng xuất khẩu gạo hữu cơ, gạo vi chất, cần nắm vững quy trình kiểm định chất lượng sản phẩm để tận dụng tối đa cơ chế miễn trừ thủ tục hành chính.