Trong thực tế đời sống pháp lý, khi quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm bởi một quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính, người dân thường đứng trước sự phân vân: Nên khiếu nại đến cơ quan đã ban hành quyết định đó hay khởi kiện thẳng ra Tòa án? Một câu hỏi quan trọng hơn thường được đặt ra là: Liệu có thể thực hiện đồng thời cả hai thủ tục này để đảm bảo quyền lợi tối đa hay không?

Nguyên tắc "Chọn một trong hai": Không được thực hiện đồng thời

Theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành (tính đến thời điểm năm 2020), người dân không được phép đồng thời vừa khiếu nại vừa khởi kiện hành chính đối với cùng một quyết định hoặc hành vi hành chính. Đây là nguyên tắc nhằm tránh sự chồng chéo trong thẩm quyền giải quyết của các cơ quan nhà nước và đảm bảo tính thống nhất của phán quyết pháp lý.

Cụ thể, tại Điều 7 Luật Khiếu nại 2011 quy định về trình tự khiếu nại như sau:

"Khi có căn cứ cho rằng quyết định hành chính, hành vi hành chính là trái pháp luật, xâm phạm trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình thì người khiếu nại khiếu nại lần đầu đến người đã ra quyết định hành chính hoặc cơ quan có người có hành vi hành chính hoặc khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án theo quy định của Luật tố tụng hành chính."

Sự xuất hiện của từ "hoặc" trong điều luật trên khẳng định rõ tính chất lựa chọn duy nhất tại một thời điểm. Người dân có quyền chọn con đường hành chính (khiếu nại) hoặc con đường tư pháp (khởi kiện), nhưng không thể đi cả hai đường cùng lúc.

Tòa án xử lý thế nào khi người dân nộp cả đơn khiếu nại và đơn khởi kiện?

Để giải quyết các tình huống phát sinh trong thực tế khi người dân vô tình hoặc hữu ý nộp đơn đến cả hai nơi, Điều 33 Luật Tố tụng hành chính 2015 đã đưa ra các kịch bản xử lý cụ thể cho Tòa án:

1. Yêu cầu người khởi kiện lựa chọn

Trường hợp người khởi kiện vừa nộp đơn khởi kiện tại Tòa án, vừa nộp đơn khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, Tòa án phải yêu cầu người khởi kiện lựa chọn cơ quan giải quyết và thông báo bằng văn bản. Nếu người khởi kiện không lựa chọn, Tòa án sẽ trả lại đơn khởi kiện.

2. Trường hợp lựa chọn Tòa án

Nếu người dân chọn Tòa án giải quyết, Tòa án sẽ thụ lý vụ án theo thủ tục chung. Đồng thời, Tòa án có trách nhiệm thông báo cho người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại và yêu cầu họ chuyển toàn bộ hồ sơ giải quyết khiếu nại (nếu có) sang cho Tòa án để phục vụ việc xét xử.

3. Trường hợp lựa chọn cơ quan hành chính

Nếu người dân chọn giải quyết qua con đường khiếu nại, Tòa án sẽ trả lại đơn khởi kiện và các tài liệu kèm theo. Tuy nhiên, quyền khởi kiện không mất đi hoàn toàn. Sau khi hết thời hạn giải quyết khiếu nại mà khiếu nại không được giải quyết, hoặc đã được giải quyết nhưng người dân không đồng ý, họ vẫn có quyền nộp đơn khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án.

Thẩm quyền giải quyết khi có nhiều người cùng tham gia

Một tình huống phức tạp hơn là khi có nhiều người cùng bị ảnh hưởng bởi một quyết định hành chính, nhưng mỗi người lại có lựa chọn khác nhau. Pháp luật quy định việc xác định thẩm quyền như sau:

• Quyền lợi độc lập: Nếu quyền lợi và nghĩa vụ của người khởi kiện và người khiếu nại độc lập với nhau, thì yêu cầu của ai nấy giải quyết. Tòa án giải quyết phần của người khởi kiện, cơ quan hành chính giải quyết phần của người khiếu nại.
• Quyền lợi không độc lập: Nếu quyền lợi và nghĩa vụ của họ gắn liền với nhau, không thể tách rời, thì Tòa án sẽ ưu tiên thụ lý giải quyết cho tất cả các đối tượng để đảm bảo tính thống nhất, đồng thời yêu cầu cơ quan hành chính chuyển hồ sơ khiếu nại sang Tòa án.

Việc nắm rõ các quy định tại Luật Khiếu nại 2011 và Luật Tố tụng hành chính 2015 sẽ giúp người dân tránh được những sai sót về thủ tục, tiết kiệm thời gian và chi phí trong quá trình bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.