Trong bối cảnh quản lý đất đai ngày càng chặt chẽ, việc giải quyết các mâu thuẫn phát sinh thông qua con đường hòa giải tại cơ sở đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Theo quy định của pháp luật hiện hành, đặc biệt là Luật Đất đai 2024, hòa giải tại Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã không chỉ là một giải pháp khuyến khích mà còn là thủ tục bắt buộc trước khi đưa vụ việc ra cơ quan có thẩm quyền cao hơn. Tuy nhiên, nếu UBND cấp xã không thực hiện đúng trách nhiệm này, người dân cần nắm vững các quy định để tự bảo vệ mình.

Quy định bắt buộc về hòa giải tranh chấp đất đai tại UBND cấp xã

Hòa giải cơ sở là thủ tục "tiền tố tụng" không thể bỏ qua

Căn cứ theo quy định tại khoản 2 Điều 235 Luật Đất đai 2024, đối với các tranh chấp đất đai mà các bên không tự hòa giải được thì phải gửi đơn đến UBND cấp xã nơi có đất tranh chấp để tiến hành hòa giải. Đây được coi là điều kiện thụ lý bắt buộc. Nếu các bên bỏ qua bước này mà khởi kiện trực tiếp tại Tòa án hoặc yêu cầu UBND cấp huyện giải quyết, đơn sẽ bị trả lại do chưa đủ điều kiện theo quy định.

Trách nhiệm và thời hạn tổ chức hòa giải của Chủ tịch UBND cấp xã

Pháp luật quy định rất rõ về trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền địa phương. Cụ thể, sau khi nhận được đơn yêu cầu, Chủ tịch UBND cấp xã có trách nhiệm thành lập Hội đồng hòa giải. Điểm c khoản 2 Điều 235 Luật Đất đai 2024 nêu rõ:

"c) Việc hòa giải tranh chấp đất đai tại Ủy ban nhân dân cấp xã được thực hiện trong thời hạn không quá 30 ngày kể từ ngày nhận được đơn yêu cầu hòa giải tranh chấp đất đai;"

Như vậy, trong vòng 30 ngày, UBND cấp xã phải hoàn tất quy trình hòa giải và lập biên bản ghi nhận kết quả (hòa giải thành hoặc không thành). Việc chậm trễ hoặc im lặng sau khi nhận đơn là hành vi vi phạm trách nhiệm công vụ.

Giải pháp pháp lý khi UBND cấp xã không thực hiện hòa giải

Khi đã hết thời hạn 30 ngày mà Chủ tịch UBND cấp xã vẫn không tổ chức hòa giải hoặc không có phản hồi thỏa đáng, người dân có quyền lựa chọn một trong hai phương án pháp lý sau đây để yêu cầu thực thi pháp luật.

Phương án 1: Thực hiện quyền khiếu nại hành chính

Người dân có thể khiếu nại về hành vi hành chính (hành vi không thực hiện nhiệm vụ, công vụ) của Chủ tịch UBND cấp xã theo quy định của Luật Khiếu nại 2011.

• Khiếu nại lần đầu: Gửi đơn đến chính Chủ tịch UBND cấp xã đó. Trong đơn cần nêu rõ ngày gửi đơn yêu cầu hòa giải, bằng chứng về việc UBND đã nhận đơn (phiếu hẹn, dấu bưu điện) và yêu cầu Chủ tịch phải thực hiện đúng trách nhiệm theo Điều 235 Luật Đất đai 2024.
• Khiếu nại lần hai: Nếu sau thời hạn quy định mà khiếu nại lần đầu không được giải quyết hoặc người dân không đồng ý với kết quả giải quyết, có quyền khiếu nại lên Chủ tịch UBND cấp huyện nơi có đất tranh chấp.

Phương án 2: Khởi kiện hành chính tại Tòa án nhân dân

Đây là biện pháp mạnh mẽ hơn để buộc cơ quan hành chính phải thực hiện đúng chức trách. Căn cứ Luật Tố tụng hành chính 2015, người dân có quyền khởi kiện hành vi không tổ chức hòa giải của Chủ tịch UBND cấp xã.

• Thẩm quyền: Tòa án nhân dân cấp huyện nơi có UBND cấp xã đó tọa lạc.
• Yêu cầu khởi kiện: Buộc Chủ tịch UBND cấp xã phải thực hiện hành vi công vụ là tổ chức Hội đồng hòa giải tranh chấp đất đai theo đúng quy định pháp luật.
• Lợi ích: Khi có bản án hoặc quyết định của Tòa án, UBND cấp xã bắt buộc phải thực hiện, tạo cơ sở pháp lý để vụ việc tranh chấp đất đai được tiếp tục giải quyết ở các cấp cao hơn hoặc tại Tòa án dân sự.

Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý

Để quá trình đòi lại quyền lợi diễn ra thuận lợi, người dân cần lưu ý:

1. Lưu giữ bằng chứng: Luôn yêu cầu bộ phận một cửa cấp biên nhận khi nộp đơn yêu cầu hòa giải. Nếu gửi qua bưu điện, hãy dùng dịch vụ gửi bảo đảm có báo phát.
2. Ghi nhật ký vụ việc: Ghi chép lại các lần làm việc trực tiếp, tên cán bộ tiếp nhận để làm căn cứ khi khiếu nại hoặc khởi kiện.
3. Sử dụng tư vấn chuyên môn: Tranh chấp đất đai thường đi kèm với các yếu tố lịch sử và hồ sơ địa chính phức tạp, việc tham vấn luật sư hoặc chuyên gia pháp lý sẽ giúp bạn xác định đúng đối tượng và hành vi cần khiếu kiện.

Việc UBND cấp xã không hòa giải không đồng nghĩa với việc quyền lợi của bạn bị đình trệ. Hãy chủ động sử dụng các công cụ pháp lý mà Luật Đất đai 2024 và các luật liên quan cung cấp để đảm bảo công lý được thực thi.