Sự bùng nổ của các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh và công nghệ deepfake đã mở ra những bước tiến vượt bậc trong sáng tạo nội dung số, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ thao túng thông tin, lừa đảo công nghệ cao và xâm phạm nghiêm trọng quyền nhân thân của công dân. Để ngăn ngừa vấn nạn tin giả và bảo vệ người tiếp nhận thông tin, pháp luật Việt Nam đã chính thức thiết lập hành lang pháp lý nghiêm ngặt về trách nhiệm minh bạch nội dung số. Vậy các sản phẩm hình ảnh, âm thanh, video do AI giả lập người thật bắt buộc phải gắn nhãn nhận diện như thế nào? Những chủ thể nào phải chịu trách nhiệm và có trường hợp nào được miễn trừ hay không?

1. Khi nào hình ảnh, video và giọng nói do AI tạo ra bắt buộc phải gắn nhãn nhận diện?

Căn cứ theo quy định tại khoản 4 Điều 11 Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, bên triển khai có trách nhiệm bảo đảm âm thanh, hình ảnh, video được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng hệ thống trí tuệ nhân tạo nhằm mô phỏng, giả lập ngoại hình, giọng nói của người thật hoặc tái hiện sự kiện thực tế phải được gắn nhãn dễ nhận biết để phân biệt với nội dung thật.

Làm rõ nội dung này, khoản 2 Điều 18 Nghị định 142/2026/NĐ-CP quy định bên triển khai phải gắn nhãn dễ nhận biết đối với sản phẩm số trong hai nhóm trường hợp cụ thể sau:

• Mô phỏng hoặc giả lập ngoại hình, giọng nói của người thật: Bao gồm việc sử dụng công nghệ deepfake để hoán đổi khuôn mặt, tái tạo chân dung nhân vật có thật hoặc tổng hợp giọng nói sao chép ngữ điệu của một cá nhân;
• Tái hiện sự kiện thực tế: Các video, hình ảnh dựng lại bối cảnh một sự kiện đời thực có thể gây hiểu lầm là tư liệu thực tế, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Bên cạnh đó, theo quy định tại khoản 2 Điều 11 Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, các nhà cung cấp nền tảng AI còn phải bảo đảm nội dung do hệ thống tạo ra được đánh dấu ở định dạng máy đọc (machine-readable metadata) để các hệ thống kỹ thuật và thuật toán kiểm duyệt có thể tự động nhận biết.

2. Tiêu chuẩn và yêu cầu kỹ thuật khi gắn nhãn nội dung AI giả lập người thật

Để tránh tình trạng các đơn vị đối phó bằng cách đặt nhãn mờ nhạt, khó thấy hoặc gây hiểu nhầm, khoản 3 Điều 18 Nghị định 142/2026/NĐ-CP đã đặt ra 05 nguyên tắc bắt buộc khi thông báo và gắn nhãn hiển thị:

• Rõ ràng, dễ hiểu và dễ nhận biết: Người tiếp nhận bình thường có thể nhận thức được ngay bản chất tổng hợp của sản phẩm mà không cần qua phân tích kỹ thuật phức tạp;
• Kịp thời: Việc gắn nhãn hoặc thông báo phải được thực hiện trước hoặc ngay tại thời điểm người dùng bắt đầu tiếp cận nội dung;
• Tính trung thực, không che giấu: Tuyệt đối không được thiết kế nhãn theo cách làm mờ, lồng ghép vào góc khuất hoặc dùng thủ thuật nhằm làm giảm khả năng nhận biết của công chúng;
• Tương thích định dạng: Phải phù hợp với loại hình nội dung (hình ảnh tĩnh, video phát trực tuyến, podcast âm thanh) và phương thức phân phối;
• Bảo đảm trải nghiệm sử dụng: Nhãn nhận diện không được gây cản trở đáng kể việc hiển thị, trình diễn hoặc tiếp nhận tác phẩm.

3. Các hình thức thể hiện nhãn AI được pháp luật công nhận

Pháp luật không gò bó doanh nghiệp và nhà sáng tạo vào một khuôn mẫu cứng nhắc duy nhất. Căn cứ khoản 5 Điều 18 Nghị định 142/2026/NĐ-CP, bên triển khai có quyền lựa chọn hình thức thể hiện thông báo và nhãn hiển thị phù hợp qua các giải pháp sau:

• Gắn nhãn trực tiếp trên nội dung: Đóng dấu hình mờ (watermark), biểu tượng icon AI hoặc dòng chữ minh họa xuất hiện trực tiếp trên khung hình video, góc ảnh (ví dụ: dòng chữ "Nội dung do AI tạo ra" hoặc "AI Generated");
• Hiển thị tại thông tin kèm theo: Đặt cảnh báo rõ ràng ngay tại tiêu đề bài đăng, phần mô tả (description) hoặc chú thích (caption) của bài viết;
• Hiển thị trên giao diện nền tảng: Hệ thống quản lý nội dung của mạng xã hội, báo chí tự động gắn huy hiệu cảnh báo trên giao diện phát video;
• Thông báo bằng giọng nói: Đối với file âm thanh, podcast hoặc tổng đài ảo, bên triển khai có thể phát đoạn âm thanh cảnh báo ngắn trước khi nội dung bắt đầu.

4. Quy định gắn nhãn riêng biệt đối với tác phẩm điện ảnh và nghệ thuật

Nhằm dung hòa giữa yêu cầu bảo đảm quyền tiếp cận sự thật của công chúng và quyền tự do biểu đạt nghệ thuật, nhà làm luật đã dành riêng một cơ chế linh hoạt cho lĩnh vực điện ảnh và nghệ thuật biểu diễn.

Theo khoản 6 Điều 18 Nghị định 142/2026/NĐ-CP, việc gắn nhãn đối với tác phẩm điện ảnh, chương trình nghệ thuật không bắt buộc phải xuất hiện liên tục gây gián đoạn cảm xúc của khán giả, mà có thể bố trí linh hoạt tại:

• Phần mở đầu (Intro) hoặc phần kết thúc (Outro) của tác phẩm;
• Phần danh đề (Credits) ở cuối phim;
• Phần tóm tắt mô tả nội dung trên vé, poster quảng bá hoặc tài liệu phát hành kèm theo.

Trường hợp công nghệ AI được ứng dụng ở khâu hậu kỳ hoặc sản xuất kỹ xảo, đơn vị thực hiện kỹ xảo phải chuyển giao đầy đủ thông tin kỹ thuật để bên trực tiếp phát hành tác phẩm ra rạp hoặc phát sóng truyền hình thực hiện nghĩa vụ gắn nhãn theo quy định.

5. Những trường hợp nào được miễn trừ nghĩa vụ gắn nhãn AI?

Không phải mọi thao tác ứng dụng trí tuệ nhân tạo đều bắt buộc phải gắn nhãn. Căn cứ khoản 4 Điều 18 Nghị định 142/2026/NĐ-CP, bên triển khai không phải thực hiện nghĩa vụ gắn nhãn hiển thị trong 04 nhóm trường hợp:

1. Xử lý kỹ thuật thông thường: Sử dụng thuật toán AI để lọc tạp âm, nâng độ nét hình ảnh, khử rung video hoặc cân bằng ánh sáng mà không làm thay đổi bản chất hay ngữ cảnh thực tế của tư liệu;
2. Hỗ trợ văn bản thuần túy: Dùng AI để kiểm tra lỗi chính tả, chỉnh sửa ngữ pháp, tóm tắt ý chính hoặc dịch thuật ngôn ngữ mà không làm sai lệch ý nghĩa văn bản gốc;
3. Lưu hành nội bộ: Nội dung số chỉ phục vụ nội bộ cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và không phát tán ra công chúng;
4. Môi trường thử nghiệm kiểm soát: Nội dung hình thành trong quá trình nghiên cứu khoa học, thử nghiệm công nghệ trong phòng lab hoặc không gian thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox).

6. Ai là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý khi không gắn nhãn AI?

Theo quy định tại khoản 4 Điều 11 Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, chủ thể chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc bảo đảm gắn nhãn nội dung AI là bên triển khai.

Đối chiếu với quy định tại khoản 5 Điều 3 Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, bên triển khai được xác định là tổ chức, cá nhân sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo thuộc phạm vi kiểm soát của mình trong hoạt động nghề nghiệp, thương mại hoặc cung cấp dịch vụ công cộng. Quy định này không áp dụng đối với cá nhân sử dụng AI cho nhu cầu sinh hoạt gia đình, giải trí cá nhân hoàn toàn phi thương mại.

Ngoài ra, nếu hành vi giả lập giọng nói, hình ảnh người thật mà không xin phép hoặc gây phương hại đến danh dự, nhân phẩm của cá nhân, chủ thể vi phạm còn có thể bị xử lý về hành vi vi phạm quyền của cá nhân đối với hình ảnh theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, cũng như bị xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thông tin truyền thông theo quy định tại Nghị định 15/2020/NĐ-CP.

Tóm lại, việc gắn nhãn hình ảnh, video và giọng nói do AI mô phỏng người thật không chỉ là tuân thủ pháp luật về trí tuệ nhân tạo mà còn là nghĩa vụ đạo đức nhằm duy trì môi trường không gian mạng minh bạch, an toàn. Quý bạn đọc có thể tra cứu toàn văn Nghị định 142/2026/NĐ-CP tại Cổng tra cứu hethongphapluat.com để cập nhật đầy đủ các tính năng pháp lý liên quan.