Trong đời sống văn hóa nghệ thuật tại Việt Nam, danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân (NSND) và Nghệ sĩ ưu tú (NSƯT) là những phần thưởng cao quý nhất mà Nhà nước dành tặng cho những cá nhân có cống hiến xuất sắc. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ ranh giới và những tiêu chuẩn khắt khe để phân biệt hai danh hiệu này. Tại thời điểm năm 2018, việc xét tặng các danh hiệu này được thực hiện nghiêm ngặt theo quy định của pháp luật.

Căn cứ pháp lý điều chỉnh việc xét tặng danh hiệu nghệ sĩ

Việc xét tặng danh hiệu được thực hiện dựa trên Nghị định 89/2014/NĐ-CP của Chính phủ. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhất xác lập các tiêu chí về phẩm chất, tài năng, thời gian hoạt động và các giải thưởng quốc gia mà một nghệ sĩ cần đạt được.

Lễ vinh danh và trao tặng danh hiệu cao quý cho các nghệ sĩ có đóng góp xuất sắc (ảnh minh họa)

Tiêu chuẩn xét tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân (NSND)

Theo quy định tại Điều 8 Nghị định 89/2014/NĐ-CP, để được vinh danh là Nghệ sĩ nhân dân, cá nhân phải đáp ứng các tiêu chuẩn sau:

1. Trung thành với Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; chấp hành tốt chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước; điều lệ, nội quy, quy chế của cơ quan, tổ chức, địa phương;
2. Có phẩm chất đạo đức tốt, gương mẫu trong cuộc sống, tận tụy với nghề; có tài năng nghệ thuật xuất sắc, tiêu biểu cho ngành, nghề nghệ thuật; có uy tín nghề nghiệp; được đồng nghiệp và nhân dân mến mộ;
3. Có thời gian hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp từ 20 năm trở lên, riêng đối với loại hình nghệ thuật Xiếc, Múa thời gian hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp từ 15 năm trở lên;
4. Đã được tặng danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú và có ít nhất 02 giải Vàng quốc gia sau khi được tặng danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú.

Như vậy, NSND là cấp bậc cao hơn, đòi hỏi nghệ sĩ không chỉ có tài năng mà còn phải có bề dày cống hiến và đã được công nhận ở danh hiệu NSƯT trước đó.

Tiêu chuẩn xét tặng danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú (NSƯT)

Đối với danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú, các tiêu chuẩn được quy định tại Điều 9 Nghị định 89/2014/NĐ-CP có phần nhẹ nhàng hơn về thời gian nhưng vẫn rất khắt khe về chuyên môn:

1. Trung thành với Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; chấp hành tốt chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước; điều lệ, nội quy, quy chế của cơ quan, tổ chức, địa phương;
2. Có phẩm chất đạo đức tốt, gương mẫu trong cuộc sống, tận tụy với nghề; có tài năng nghệ thuật xuất sắc; có uy tín nghề nghiệp; được đồng nghiệp và nhân dân mến mộ;
3. Có thời gian hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp từ 15 năm trở lên, riêng đối với loại hình nghệ thuật Xiếc, Múa thời gian hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp từ 10 năm trở lên;
4. Có ít nhất 02 Giải Vàng quốc gia hoặc 01 Giải Vàng quốc gia và 02 Giải Bạc quốc gia.

Huy hiệu Nghệ sĩ nhân dân - biểu tượng của sự cống hiến trọn đời cho nghệ thuật (ảnh minh họa)

Sự khác biệt cốt lõi giữa hai danh hiệu

Dựa trên các quy định nêu trên, chúng ta có thể thấy 03 điểm khác biệt lớn nhất:

• Thứ nhất là về thứ bậc: Danh hiệu NSND chỉ được xét tặng cho những người đã là NSƯT. Đây là một quá trình thăng tiến về danh hiệu dựa trên sự tích lũy thành tích liên tục.
• Thứ hai là về thời gian công tác: NSND yêu cầu tối thiểu 20 năm (hoặc 15 năm với Xiếc, Múa), trong khi NSƯT yêu cầu 15 năm (hoặc 10 năm với Xiếc, Múa).
• Thứ ba là về giải thưởng: NSND yêu cầu thêm ít nhất 02 giải Vàng quốc gia kể từ sau khi nhận danh hiệu NSƯT. Điều này đảm bảo rằng người nghệ sĩ vẫn giữ vững phong độ và có những đóng góp mới sau khi đã đạt được danh hiệu đầu tiên.

Việc phân biệt rõ ràng các tiêu chuẩn này không chỉ giúp công chúng hiểu đúng về giá trị của các danh hiệu mà còn là động lực để các nghệ sĩ không ngừng phấn đấu, sáng tạo, mang lại những tác phẩm nghệ thuật có giá trị cho xã hội.