Việc được sống đúng với bản sắc giới tính của mình là một nhu cầu nhân văn và chính đáng. Tuy nhiên, để những thay đổi về mặt sinh học được pháp luật thừa nhận và bảo vệ, người chuyển giới cần thực hiện một quy trình pháp lý chặt chẽ nhằm cập nhật các giấy tờ tùy thân quan trọng. Tính đến thời điểm tháng 05/2023, các quy định về hộ tịch và căn cước đã tạo ra hành lang pháp lý ban đầu để hỗ trợ cộng đồng người chuyển giới trong việc khẳng định danh tính pháp lý của mình.

1. Quyền được xác định lại giới tính và căn cứ pháp lý cốt lõi

Nền tảng pháp lý quan trọng nhất cho việc chuyển đổi giới tính tại Việt Nam hiện nay chính là quy định tại Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015. Theo đó, việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật. Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi.

Điều 37. Chuyển đổi giới tính
Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật. Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi theo quy định của Bộ luật này và luật khác có liên quan.

Mặc dù Luật Chuyển đổi giới tính riêng biệt vẫn đang trong quá trình xây dựng, nhưng dựa trên các quy định hiện hành về thay đổi, cải chính hộ tịch, người chuyển giới hoàn toàn có thể thực hiện việc điều chỉnh thông tin khi có căn cứ hợp pháp về việc đã can thiệp y khoa để chuyển đổi giới tính.

2. Quy trình thay đổi thông tin trên Giấy khai sinh

Giấy khai sinh là giấy tờ gốc, là cơ sở để điều chỉnh tất cả các loại giấy tờ khác. Do đó, đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong hành trình thay đổi giấy tờ của người chuyển giới.

2.1 Chuẩn bị hồ sơ đăng ký thay đổi hộ tịch

Căn cứ theo quy định tại Điều 28 Luật Hộ tịch 2014, người yêu cầu cần chuẩn bị các loại giấy tờ sau:

• Tờ khai: Sử dụng mẫu tờ khai thay đổi, cải chính, bổ sung hộ tịch theo quy định. Trong tờ khai cần ghi rõ nội dung muốn thay đổi (ví dụ: thay đổi tên từ Nguyễn Văn A thành Nguyễn Thị B; thay đổi giới tính từ Nam sang Nữ).
• Giấy tờ chứng minh: Đây là thành phần quan trọng nhất, bao gồm các văn bản, giấy xác nhận của cơ sở y tế về việc đã thực hiện can thiệp y khoa để chuyển đổi giới tính.
• Bản chính Giấy khai sinh: Để cơ quan chức năng thực hiện đính chính hoặc cấp lại theo quy định.
• Giấy tờ tùy thân hiện tại: Xuất trình Chứng minh nhân dân hoặc Căn cước công dân còn giá trị sử dụng để đối chiếu.

2.2 Thẩm quyền và thời gian giải quyết

Theo Điều 27 Luật Hộ tịch 2014, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đã đăng ký hộ tịch trước đây hoặc nơi cư trú của cá nhân có thẩm quyền giải quyết việc thay đổi, cải chính hộ tịch cho người từ đủ 14 tuổi trở lên cư trú ở trong nước.

Thời hạn giải quyết: Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Trường hợp cần phải xác minh thì thời hạn có thể kéo dài thêm nhưng không quá 03 ngày làm việc. Sau khi hoàn tất, công chức tư pháp - hộ tịch sẽ ghi nội dung thay đổi vào Sổ hộ tịch và cùng người yêu cầu ký tên vào Sổ.

3. Thủ tục đổi thẻ Căn cước công dân mới

Sau khi đã có Giấy khai sinh với thông tin mới, người chuyển giới cần thực hiện ngay việc đổi thẻ Căn cước công dân (CCCD) để thuận tiện trong các giao dịch dân sự và hành chính.

3.1 Trình tự thực hiện tại cơ quan Công an

Thủ tục này được thực hiện theo quy định tại Điều 24 Luật Căn cước công dân 2014. Các bước cụ thể bao gồm:

1. Điền tờ khai: Người dân điền vào tờ khai căn cước công dân tại cơ quan Công an hoặc khai báo trực tuyến qua Cổng dịch vụ công.
2. Thu nhận thông tin: Cán bộ Công an sẽ thực hiện thu nhận vân tay, chụp ảnh chân dung mới phù hợp với diện mạo hiện tại của người chuyển giới.
3. Kiểm tra và đối chiếu: Cán bộ sẽ đối chiếu thông tin trên cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư với thông tin trên Giấy khai sinh mới để đảm bảo tính thống nhất.

3.2 Lệ phí và thời hạn trả kết quả

Mức lệ phí đổi thẻ CCCD khi thay đổi thông tin về giới tính, họ tên được thực hiện theo quy định của Bộ Tài chính. Thông thường, thời gian trả thẻ CCCD mới dao động từ 07 đến 15 ngày làm việc tùy thuộc vào địa bàn cư trú (thành phố, thị xã hay vùng sâu vùng xa).

4. Những lưu ý quan trọng sau khi thay đổi giấy tờ

Việc thay đổi Giấy khai sinh và CCCD chỉ là bước khởi đầu. Để đảm bảo quyền lợi toàn diện, người chuyển giới cần lưu ý thực hiện các công việc sau:

• Cập nhật hồ sơ bảo hiểm: Liên hệ cơ quan Bảo hiểm xã hội để điều chỉnh thông tin trên sổ BHXH và thẻ BHYT.
• Thay đổi thông tin ngân hàng: Cập nhật số CCCD mới và họ tên mới tại các ngân hàng đang mở tài khoản để tránh gặp khó khăn khi giao dịch.
• Điều chỉnh văn bằng, chứng chỉ: Gửi yêu cầu đến các cơ sở giáo dục để đính chính thông tin trên bằng tốt nghiệp, chứng chỉ nghề nghiệp.
• Hộ chiếu và Giấy phép lái xe: Đây cũng là những giấy tờ cần được cấp đổi sớm để phục vụ nhu cầu đi lại và làm việc.

Pháp luật Việt Nam đang ngày càng hoàn thiện để bảo vệ quyền lợi của mọi công dân, bao gồm cả cộng đồng người chuyển giới. Việc nắm vững quy trình và chuẩn bị hồ sơ kỹ lưỡng sẽ giúp quá trình thay đổi giấy tờ trở nên thuận lợi và nhanh chóng hơn.