Vận tải đường sắt từ lâu đã được coi là mạch máu giao thông quan trọng, đóng vai trò then chốt trong việc kết nối giao thương và phát triển kinh tế vùng miền. Tuy nhiên, đây cũng là ngành nghề kinh doanh có điều kiện với những yêu cầu khắt khe về an toàn và kỹ thuật. Bước sang năm 2020, các doanh nghiệp cần nắm vững lộ trình và các quy định mới nhất để đảm bảo hoạt động đúng pháp luật.

Kinh doanh vận tải đường sắt bao gồm những gì?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 52 Luật Đường sắt 2017, hoạt động kinh doanh này không chỉ đơn thuần là việc di chuyển tàu hỏa mà bao gồm ba mảng chính: kinh doanh vận tải hành khách, hành lý và hàng hóa trên hệ thống đường sắt.

Việc phân định rõ ràng các loại hình giúp doanh nghiệp xác định được phân khúc thị trường và các tiêu chuẩn kỹ thuật tương ứng. Đặc biệt, Bộ Giao thông vận tải và UBND cấp tỉnh sẽ có những quy định chi tiết riêng biệt cho đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị để phù hợp với đặc thù vận hành.

Quyền lợi của doanh nghiệp khi tham gia thị trường

Khi thực hiện hoạt động kinh doanh vận tải đường sắt, doanh nghiệp không chỉ gánh vác trách nhiệm mà còn được pháp luật bảo vệ với các quyền lợi cụ thể:

• Tiếp cận thông tin: Được cung cấp đầy đủ các thông tin về kỹ thuật, kinh tế, dịch vụ điều hành giao thông liên quan đến năng lực kết cấu hạ tầng.
• Sử dụng hạ tầng: Được quyền sử dụng kết cấu hạ tầng đường sắt và dịch vụ điều hành để kinh doanh theo quy định.
• Quyền tạm ngừng chạy tàu: Trong trường hợp xét thấy kết cấu hạ tầng có nguy cơ mất an toàn, doanh nghiệp có quyền tạm ngừng chạy tàu để bảo vệ tính mạng và tài sản, đồng thời chịu trách nhiệm báo cáo theo quy định.
• Bồi thường thiệt hại: Được bồi thường nếu có lỗi từ phía doanh nghiệp kinh doanh kết cấu hạ tầng hoặc các tổ chức, cá nhân khác gây ra.

Hoạt động vận tải đường sắt tại Việt Nam (ảnh minh họa)

Điều kiện kinh doanh: Nhân sự là yếu tố then chốt

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho mỗi chuyến tàu, Luật Đường sắt 2017 đặt ra những tiêu chuẩn rất cao về bộ máy quản lý và nhân sự chuyên trách:

Thứ nhất, doanh nghiệp bắt buộc phải có bộ phận phụ trách công tác an toàn vận tải đường sắt riêng biệt.

Thứ hai, về người phụ trách công tác an toàn: Phải có trình độ đại học chuyên ngành vận tải đường sắt và sở hữu ít nhất 03 năm kinh nghiệm làm việc trực tiếp trong lĩnh vực quản lý, khai thác vận tải đường sắt.

Thứ ba, người chịu trách nhiệm chính về quản lý kỹ thuật khai thác: Cũng yêu cầu trình độ đại học và tối thiểu 03 năm kinh nghiệm thực tế. Sự khắt khe này nhằm đảm bảo những người đứng đầu có đủ năng lực xử lý các tình huống kỹ thuật phức tạp và đảm bảo quy trình vận hành không sai sót.

Trách nhiệm bảo hiểm hành khách

Một điểm mới đáng lưu ý tại Điều 59 của Luật là trách nhiệm bảo hiểm. Doanh nghiệp kinh doanh vận tải hành khách bắt buộc phải mua bảo hiểm cho hành khách. Phí bảo hiểm này thường được tính trực tiếp vào giá vé. Vé hành khách hoặc giấy tờ đi tàu chính là bằng chứng pháp lý quan trọng để chi trả tiền bảo hiểm khi có sự kiện bảo hiểm xảy ra, đảm bảo quyền lợi tối đa cho người dân khi sử dụng dịch vụ.

Niên hạn sử dụng phương tiện: Lộ trình thực hiện năm 2020

Theo Nghị định 65/2018/NĐ-CP, quy định về niên hạn phương tiện giao thông đường sắt là một trong những rào cản kỹ thuật lớn nhất đối với các doanh nghiệp cũ. Cụ thể:

• Đầu máy và toa xe khách: Niên hạn không quá 40 năm.
• Toa xe chở hàng: Niên hạn không quá 45 năm.

Tại thời điểm năm 2020, theo Điều 19 của Nghị định này, các phương tiện hết niên hạn sử dụng trước ngày 31/12/2018 chỉ được phép hoạt động đến hết ngày 31/12/2020. Đây là áp lực lớn buộc các doanh nghiệp phải có kế hoạch đầu tư, đổi mới đội tàu để duy trì hoạt động kinh doanh trong những năm tiếp theo.

Việc tuân thủ các điều kiện kinh doanh vận tải đường sắt không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là cam kết về chất lượng và an toàn đối với cộng đồng. Doanh nghiệp cần chủ động rà soát đội ngũ nhân sự và tình trạng kỹ thuật phương tiện để thích ứng với các quy định nghiêm ngặt này.

Tuấn Vũ