Trong đời sống hàng ngày, không ít tình huống dở khóc dở cười xảy ra khi bảo vệ tại các siêu thị, trung tâm thương mại hoặc tòa nhà tự ý yêu cầu khách hàng dừng lại để "khám người" vì nghi ngờ trộm cắp tài sản. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, việc khám người là một biện pháp ngăn chặn hành chính xâm phạm trực tiếp đến quyền tự do cá nhân và danh dự, nhân phẩm của công dân. Do đó, pháp luật Việt Nam quy định cực kỳ chặt chẽ về căn cứ, thẩm quyền và trình tự thực hiện biện pháp này.

Căn cứ pháp lý để tiến hành khám người theo thủ tục hành chính

Theo quy định tại khoản 1 Điều 127 Luật xử lý vi phạm hành chính 2012, việc khám người theo thủ tục hành chính không được thực hiện tùy tiện mà chỉ được tiến hành trong trường hợp sau:

"1. Việc khám người theo thủ tục hành chính chỉ được tiến hành khi có căn cứ cho rằng người đó cất giấu trong người đồ vật, tài liệu, phương tiện được sử dụng để vi phạm hành chính."

Như vậy, "căn cứ" ở đây phải là những thông tin, tài liệu khách quan chứ không thể dựa trên cảm tính hay sự nghi ngờ vô căn cứ. Thông thường, các cơ quan chức năng sẽ dựa trên nguồn tin báo đã được xác minh, kết quả từ hoạt động nghiệp vụ hoặc bắt quả tang đối tượng đang có hành vi vi phạm để ra quyết định khám xét.

Ai có thẩm quyền ra quyết định khám người?

Đây là nội dung quan trọng mà người dân cần nắm rõ để bảo vệ quyền lợi của mình. Không phải bất kỳ ai đang thi hành công vụ cũng có quyền ra lệnh khám người. Theo khoản 2 Điều 127, thẩm quyền này thuộc về những người được quy định tại khoản 1 Điều 123 của Luật này, bao gồm:

• Chủ tịch UBND cấp xã, Trưởng Công an phường;
• Trưởng Công an cấp huyện;
• Trưởng phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, Trưởng phòng Cảnh sát giao thông, Trưởng phòng Cảnh sát hình sự... thuộc Công an cấp tỉnh;
• Hạt trưởng Hạt kiểm lâm, Đội trưởng Đội kiểm lâm cơ động;
• Chi cục trưởng Chi cục Hải quan, Đội trưởng Đội kiểm soát thuộc Cục Hải quan;
• Đội trưởng Đội quản lý thị trường;
• Thẩm phán chủ tọa phiên tòa...

Trường hợp đặc biệt: Trong tình huống cấp bách, nếu không tiến hành khám ngay thì đồ vật, tài liệu vi phạm có thể bị tẩu tán hoặc tiêu hủy, thì chiến sĩ cảnh sát nhân dân, kiểm lâm viên, công chức hải quan... đang thi hành công vụ được quyền khám người ngay nhưng phải báo cáo bằng văn bản cho thủ trưởng trực tiếp và chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định của mình.

Trình tự, thủ tục khám người đảm bảo quyền công dân

Để tránh việc lạm quyền và xâm phạm danh dự của người bị khám, Điều 127 Luật xử lý vi phạm hành chính 2012 quy định quy trình bắt buộc như sau:

Thứ nhất: Thông báo và yêu cầu tự giác. Trước khi khám, người thực thi công vụ phải thông báo quyết định và yêu cầu người bị khám tự giác đưa ra các đồ vật, phương tiện vi phạm. Chỉ khi họ không chấp hành mới tiến hành khám xét cưỡng chế.

Thứ hai: Nguyên tắc cùng giới tính. Đây là quy định mang tính nhân văn và bảo vệ quyền riêng tư: Nam khám nam, nữ khám nữ và phải có người cùng giới chứng kiến. Trong trường hợp cần thiết, việc khám phải được thực hiện ở nơi kín đáo.

Thứ ba: Lập biên bản và giao quyết định. Mọi trường hợp khám người đều phải lập biên bản. Quyết định khám và biên bản phải được giao cho người bị khám 01 bản để làm căn cứ khiếu nại hoặc theo dõi quá trình xử lý sau này.

Thứ tư: Thu giữ tang vật. Nếu phát hiện tang vật, người khám phải lập biên bản thu giữ, mô tả chi tiết tình trạng, số lượng và có chữ ký của các bên liên quan.

Lời khuyên pháp lý

Người dân cần lưu ý rằng, bảo vệ siêu thị hay nhân viên an ninh tòa nhà không có thẩm quyền khám người theo thủ tục hành chính. Họ chỉ có quyền yêu cầu kiểm tra túi xách (nếu có sự đồng ý của khách hàng) hoặc giữ người lại để báo cho cơ quan Công an nếu bắt quả tang hành vi trộm cắp. Việc tự ý khám xét người trái phép có thể khiến cá nhân, tổ chức đó đối mặt với trách nhiệm pháp lý về hành vi xâm phạm thân thể, danh dự của người khác.