Trong quan hệ lao động, không hiếm trường hợp người lao động rơi vào thế yếu khi bị doanh nghiệp xâm phạm quyền lợi như: nợ lương, sa thải trái luật, hoặc không đóng bảo hiểm xã hội. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam đã xây dựng một hành lang pháp lý vững chắc để bảo vệ người lao động thông qua cơ chế khiếu nại. Vậy quy trình này diễn ra như thế nào và làm sao để khiếu nại thành công?

Người lao động cần nắm vững quy định pháp luật để bảo vệ quyền lợi của chính mình (ảnh minh họa)

1. Hiểu đúng về quyền khiếu nại của người lao động

Khiếu nại về lao động không chỉ là một phản ứng tự vệ mà là quyền pháp lý được ghi nhận rõ ràng. Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Nghị định 24/2018/NĐ-CP, khái niệm này được định nghĩa như sau:

"1. Khiếu nại về lao động là việc người lao động, người học nghề, tập nghề để làm việc cho người sử dụng lao động, người thử việc theo thủ tục quy định tại Nghị định này yêu cầu người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại về lao động xem xét lại quyết định, hành vi về lao động của người sử dụng lao động khi có căn cứ cho rằng quyết định, hành vi đó vi phạm pháp luật lao động, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của mình."

Như vậy, bất cứ khi nào bạn có căn cứ cho rằng quyết định (như quyết định kỷ luật, sa thải) hoặc hành vi (như không trả lương, ép làm thêm giờ) của công ty là trái luật, bạn hoàn toàn có quyền yêu cầu xem xét lại.

Các quyền cụ thể của người khiếu nại

Để đảm bảo tính công bằng, khoản 1 Điều 10 Nghị định 24/2018/NĐ-CP trao cho người lao động những quyền hạn rất mạnh mẽ:

• Tự mình hoặc ủy quyền: Bạn có thể tự thực hiện hoặc nhờ luật sư, người đại diện thực hiện thay.
• Tiếp cận hồ sơ: Được biết, đọc, sao chụp các tài liệu, chứng cứ mà người giải quyết khiếu nại thu thập được.
• Yêu cầu biện pháp khẩn cấp: Ngăn chặn hậu quả xấu có thể xảy ra ngay lập tức.
• Được bồi thường: Nếu việc thi hành quyết định sai trái gây thiệt hại thực tế.

2. Trình tự 2 bước khiếu nại và con đường khởi kiện

Pháp luật quy định một lộ trình cụ thể để giải quyết mâu thuẫn, tránh việc khiếu nại vượt cấp không cần thiết. Theo Điều 5 Nghị định 24/2018/NĐ-CP, trình tự như sau:

Bước 1: Khiếu nại lần đầu tại chính doanh nghiệp

Đây là bước bắt buộc nếu bạn muốn giải quyết nội bộ. Người có thẩm quyền giải quyết chính là Người sử dụng lao động (Giám đốc/Tổng giám đốc công ty). Việc này tạo cơ hội cho doanh nghiệp tự sửa sai trước khi có sự can thiệp của cơ quan nhà nước.

Nộp đơn khiếu nại trực tiếp hoặc qua bưu điện là bước đầu tiên trong quy trình (ảnh minh họa)

Bước 2: Khiếu nại lần hai đến cơ quan quản lý nhà nước

Nếu sau khi khiếu nại lần đầu mà:

• Bạn không đồng ý với quyết định giải quyết của công ty.
• Hoặc quá thời hạn quy định mà công ty vẫn im lặng, không giải quyết.

Lúc này, bạn gửi đơn khiếu nại lần hai đến Chánh Thanh tra Sở Lao động - Thương binh và Xã hội nơi công ty đặt trụ sở chính.

Lựa chọn khởi kiện tại Tòa án

Một điểm lưu ý quan trọng là người lao động có quyền khởi kiện thẳng ra Tòa án mà không nhất thiết phải qua các bước khiếu nại nêu trên (trừ một số trường hợp đặc biệt). Quyền này giúp người lao động chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền lợi khi nhận thấy việc khiếu nại tại doanh nghiệp không đem lại kết quả.

3. Hình thức và nội dung đơn khiếu nại chuẩn pháp lý

Để đơn khiếu nại được thụ lý, người lao động cần tuân thủ hình thức quy định tại Điều 6 Nghị định 24/2018/NĐ-CP.

Có hai hình thức khiếu nại:

1. Gửi đơn khiếu nại: Đây là cách phổ biến và an toàn nhất vì có bằng chứng lưu lại. Đơn phải có chữ ký hoặc điểm chỉ của người khiếu nại.
2. Khiếu nại trực tiếp: Bạn đến gặp người có thẩm quyền. Người tiếp nhận phải ghi biên bản và yêu cầu bạn ký xác nhận vào nội dung đã trình bày.

Nội dung đơn khiếu nại bắt buộc phải có:

• Ngày, tháng, năm thực hiện khiếu nại.
• Thông tin chi tiết người khiếu nại và bên bị khiếu nại (Công ty).
• Nội dung và lý do khiếu nại: Cần trình bày rõ ràng diễn biến sự việc, chỉ ra điểm vi phạm và đính kèm các chứng cứ (hợp đồng lao động, bảng lương, tin nhắn, email...).
• Yêu cầu cụ thể: Bạn muốn công ty phải làm gì? (Ví dụ: Trả đủ lương, hủy quyết định sa thải, bồi thường thiệt hại...).

Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý

Khi thực hiện khiếu nại, người lao động nên giữ thái độ bình tĩnh và chuyên nghiệp. Hãy thu thập tối đa các bằng chứng bằng văn bản hoặc ghi âm hợp pháp. Việc nắm vững các quy định tại Nghị định 24/2018/NĐ-CP sẽ giúp bạn tự tin hơn trong cuộc đối thoại với doanh nghiệp, đảm bảo rằng mọi quyền lợi chính đáng của mình không bị bỏ qua.