Trong nền kinh tế thị trường đầy cạnh tranh, hình dáng bên ngoài của sản phẩm (kiểu dáng công nghiệp) đóng vai trò then chốt trong việc thu hút khách hàng và định vị thương hiệu. Tuy nhiên, không phải mọi thiết kế đều được Nhà nước bảo hộ. Để được cấp Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp, chủ sở hữu phải chứng minh được sản phẩm của mình đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn pháp lý khắt khe.

Căn cứ theo quy định tại Điều 63 Luật Sở hữu trí tuệ (văn bản hợp nhất năm 2019), một kiểu dáng công nghiệp chỉ được bảo hộ nếu thỏa mãn đồng thời 03 điều kiện sau:

Điều 63. Điều kiện chung đối với kiểu dáng công nghiệp được bảo hộ

Kiểu dáng công nghiệp được bảo hộ nếu đáp ứng các điều kiện sau đây:

1. Có tính mới;

2. Có tính sáng tạo;

3. Có khả năng áp dụng công nghiệp.

1. Tính mới - Ranh giới giữa sự kế thừa và sao chép

Tính mới là điều kiện tiên quyết và quan trọng nhất. Theo Điều 65 Luật Sở hữu trí tuệ, một kiểu dáng được coi là có tính mới nếu nó khác biệt đáng kể với những kiểu dáng đã bị bộc lộ công khai trước ngày nộp đơn.

Sự "khác biệt đáng kể" ở đây được hiểu là những đặc điểm tạo dáng mà người nhìn có thể dễ dàng nhận biết, ghi nhớ và dùng để phân biệt tổng thể giữa hai sản phẩm. Nếu hai kiểu dáng chỉ khác nhau ở những chi tiết nhỏ nhặt, khó nhận ra thì sẽ không được coi là có tính mới.

Lưu ý về việc bộc lộ công khai: Kiểu dáng bị coi là mất tính mới nếu đã được sử dụng, mô tả bằng văn bản hoặc trưng bày công khai ở bất kỳ đâu trên thế giới. Tuy nhiên, pháp luật cũng dành ra một "khoảng thở" 06 tháng cho chủ sở hữu trong các trường hợp:

• Bị người khác công bố trái phép.
• Công bố dưới dạng báo cáo khoa học.
• Trưng bày tại các cuộc triển lãm quốc gia hoặc quốc tế chính thức.

2. Tính sáng tạo - Thử thách đối với tư duy thiết kế

Nhiều người lầm tưởng chỉ cần khác biệt là đủ, nhưng pháp luật còn yêu cầu cao hơn thế: Tính sáng tạo. Điều 66 Luật Sở hữu trí tuệ quy định kiểu dáng phải là kết quả của quá trình lao động trí tuệ, không thể được tạo ra một cách dễ dàng bởi một người có hiểu biết trung bình trong lĩnh vực đó.

Ví dụ, nếu bạn chỉ đơn thuần thay đổi màu sắc của một chiếc ghế đã có sẵn, hoặc lắp ghép các bộ phận của hai chiếc xe khác nhau một cách cơ học, thì đó không được coi là sáng tạo. Tính sáng tạo đòi hỏi một bước tiến về thẩm mỹ hoặc cấu trúc hình khối mà trước đó chưa ai nghĩ tới hoặc thực hiện theo cách tương tự.

3. Khả năng áp dụng công nghiệp - Từ bản vẽ đến dây chuyền sản xuất

Điều kiện cuối cùng là khả năng hiện thực hóa thiết kế vào sản xuất thực tế. Theo Điều 67 Luật Sở hữu trí tuệ, kiểu dáng công nghiệp phải có thể dùng làm mẫu để chế tạo hàng loạt sản phẩm có hình dáng bên ngoài trùng khớp bằng phương pháp công nghiệp hoặc thủ công nghiệp.

Nếu một thiết kế chỉ tồn tại trên giấy hoặc chỉ có thể tạo ra duy nhất một sản phẩm nhờ kỹ năng đặc biệt của nghệ nhân mà không thể lặp lại quy trình sản xuất hàng loạt, thì thiết kế đó sẽ bị từ chối bảo hộ kiểu dáng công nghiệp (có thể xem xét bảo hộ dưới dạng tác phẩm mỹ thuật ứng dụng của quyền tác giả).

Các đối tượng không được bảo hộ kiểu dáng công nghiệp

Bên cạnh các điều kiện trên, doanh nghiệp cũng cần lưu ý các trường hợp loại trừ sau:

• Hình dáng bên ngoài do đặc tính kỹ thuật của sản phẩm bắt buộc phải có (ví dụ: hình tròn của bánh xe để có thể lăn được).
• Hình dáng bên ngoài của các công trình xây dựng dân dụng hoặc công nghiệp.
• Hình dáng của sản phẩm không nhìn thấy được trong quá trình sử dụng bình thường.

Việc nắm vững các điều kiện bảo hộ không chỉ giúp doanh nghiệp tự tin hơn khi nộp đơn đăng ký mà còn là cơ sở pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền lợi khi có hành vi xâm phạm xảy ra trên thị trường.