Trong đời sống pháp lý, việc xác định mối quan hệ huyết thống giữa cha, mẹ và con cái là nền tảng để thực hiện hàng loạt các quyền lợi và nghĩa vụ, từ thừa kế, cấp dưỡng đến việc làm giấy khai sinh hay nhập hộ khẩu. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào mối quan hệ này cũng được thể hiện rõ ràng trên giấy tờ ngay từ đầu. Để tháo gỡ những vướng mắc này, Luật Hộ tịch 2014 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành đã đưa ra những quy định cụ thể, tạo điều kiện tối đa cho người dân xác lập quyền thân nhân của mình.

Những chứng cứ "vàng" để chứng minh quan hệ cha, mẹ, con

Theo quy định tại Điều 14 Thông tư 04/2020/TT-BTP, chứng cứ để chứng minh quan hệ cha, mẹ, con bao gồm một trong các loại giấy tờ, tài liệu sau đây:

• Văn bản của cơ quan y tế, cơ quan giám định: Đây thường là kết quả xét nghiệm ADN từ các trung tâm giám định uy tín trong hoặc ngoài nước xác nhận quan hệ cha con hoặc mẹ con. Đây được coi là bằng chứng có giá trị pháp lý cao nhất và khó phủ nhận nhất trong các giao dịch dân sự và hành chính.
• Văn bản cam đoan và người làm chứng: Đây là điểm mới đầy tính nhân văn của pháp luật hộ tịch Việt Nam. Trong trường hợp không thể thực hiện giám định y khoa hoặc không có các giấy tờ xác nhận từ cơ quan y tế, các bên có thể lập văn bản cam đoan về mối quan hệ, kèm theo ít nhất hai người làm chứng.

"Trường hợp không có chứng cứ chứng minh quan hệ cha, mẹ, con theo quy định tại khoản 1 Điều này thì các bên nhận cha, mẹ, con lập văn bản cam đoan về mối quan hệ cha, mẹ, con theo quy định tại Điều 5 Thông tư này, có ít nhất hai người làm chứng về mối quan hệ cha, mẹ, con."

Cần lưu ý rằng, khi tiếp nhận hồ sơ, cơ quan đăng ký hộ tịch có trách nhiệm giải thích rõ trách nhiệm và hệ quả pháp lý của việc cam đoan, làm chứng không đúng sự thật. Nếu có cơ sở xác định nội dung cam đoan, làm chứng không đúng sự thật, kết quả đăng ký hộ tịch nhận cha, mẹ, con sẽ bị hủy bỏ và người vi phạm có thể phải đối mặt với các chế tài xử lý nghiêm khắc.

Thủ tục trong các trường hợp đặc biệt: Linh hoạt và sát thực tế

Pháp luật hiện hành, cụ thể là Điều 16 Thông tư 04/2020/TT-BTP, đã dự liệu nhiều tình huống thực tế phát sinh trong đời sống xã hội để đảm bảo quyền lợi cho trẻ em:

1. Khi người cha nhận con nhưng không liên hệ được với mẹ

Đối với các cặp đôi chung sống như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn, nếu người cha muốn làm thủ tục nhận con mà không thể liên lạc được với người mẹ, pháp luật cho phép thực hiện thủ tục mà không cần ý kiến của người mẹ trong Tờ khai. Thông tin về người mẹ sẽ được ghi theo Giấy chứng sinh hoặc theo thông tin do người cha cung cấp (người cha tự chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin này).

2. Con sinh ra trước thời điểm đăng ký kết hôn

Nếu vợ chồng có văn bản thừa nhận là con chung cho đứa trẻ sinh ra trước khi họ đăng ký kết hôn, thủ tục sẽ được đơn giản hóa đáng kể nhằm giảm bớt gánh nặng hành chính:

• Nếu đã đăng ký khai sinh nhưng chưa có tên cha: Không phải làm thủ tục nhận cha, con mà chỉ cần làm thủ tục bổ sung hộ tịch để ghi tên cha vào Sổ đăng ký khai sinh và Giấy khai sinh.
• Nếu chưa đăng ký khai sinh: Khi đi đăng ký khai sinh, thông tin về người cha sẽ được ghi ngay vào Giấy khai sinh của trẻ mà không cần qua bước đăng ký nhận cha, con riêng biệt.

3. Khi có tranh chấp hoặc sự can thiệp của Tòa án

Trong trường hợp có sự tranh chấp về quan hệ huyết thống (ví dụ: chồng không thừa nhận con do vợ sinh ra trong thời kỳ hôn nhân, hoặc có người khác muốn nhận đứa trẻ là con mình), thẩm quyền giải quyết tối cao thuộc về Tòa án nhân dân. Chỉ khi Tòa án từ chối giải quyết bằng văn bản, cơ quan hộ tịch mới tiếp nhận giải quyết dựa trên các chứng cứ quy định tại Nghị định 123/2015/NĐ-CP.

Việc nắm vững các quy định pháp lý này không chỉ giúp các bậc phụ huynh bảo vệ quyền lợi chính đáng cho con cái mà còn góp phần xây dựng một hệ thống quản lý hộ tịch minh bạch, chính xác.